Δυνατές ερμηνείες για άδειες κερκίδες στην Επίδαυρο

Τα φετινά Επιδαύρια άνοιξαν με τις πιο νέες δυνάμεις του ελληνικού θεάτρου (Δημήτρης Καραντζάς και Εκτορας Λυγίζος). Συνεχίστηκαν με την έμπειρη Λυδία Κονιόρδου και τον Κώστα Φιλίππογλου, τον εισπρακτικό θρίαμβο των «Βατράχων» διά χειρός Γιάννη Κακλέα (την επιβεβαίωση μάλλον πως το κοινό διψά για κωμωδία και αναγνωρίσιμα ονόματα) και το Σαββατοκύριακο που μας πέρασε με την Αντζελα Μπρούσκου.

Αν η συζήτηση πύκνωσε για το πείραγμα της φόρμας (κυρίως με το εγχείρημα του Εκτορα Λυγίζου στον «Προμηθέα δεσμώτη») και το ανακάτεμα των φύλων, τώρα οι «Βάκχες» στάθηκαν κάπου στο ενδιάμεσο στις κριτικές του κόσμου: εδώ είχαμε μια παράσταση από μια σκηνοθέτιδα που φάνηκε πως έχει δουλέψει εντατικά και έχει σταθεί ερευνητικά πάνω στο κείμενο σε μετάφραση Γιώργου Χειμωνά, αν και τελικά η ενδιαφέρουσα δουλειά της δεν τράβηξε το κοινό μέχρι την Επίδαυρο – τα εισιτήρια του διημέρου ήταν περίπου 3.500 την Παρασκευή και 4.100 το Σάββατο. Το θεατρόφιλο κομμάτι χειροκρότησε πάντως θερμά τις 3-4 υποκλίσεις των ηθοποιών, αν και πολλές υπήρξαν οι ενστάσεις πάνω στον τρόπο που η Μπρούσκου ανέγνωσε την τελευταία των τραγωδιών που έγραψε ο Ευριπίδης (407 π.Χ.) στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου.

«Μα ο Κάδμος με σακάκι και γραβάτα;» έλεγε ο νεαρός με τη βερμούδα πίσω μου κατά την έξοδο από το ιερό θέατρο σχολιάζοντας την εμφάνιση του ηθοποιού Γιώργου Μπινιάρη. Θα ήταν όμως αδικία να ιεραρχήσεις αυτή την ένσταση σε μια παράσταση δύο ωρών και δέκα λεπτών, όπου πάντως το κείμενο ακούστηκε, ιδέες και εγκιβωτισμοί υπήρξαν και οι καθαρές γραμμές της σκέψης της Μπρούσκου ήταν διακριτές με έμφαση στη συλλογικότητα και τη λειτουργία του ίδιου του Χορού.

Ηταν λίγο μετά τις 21.00, όταν και τα τελευταία κινητά μπήκαν στο αθόρυβο (λέμε τώρα, γιατί προς το τέλος ένα από αυτά χτύπησε επίμονα… βακχεύοντας το υπόλοιπο κοινό) και το σκηνικό του παλατιού του Πενθέα εμφανίστηκε διαμορφωμένο σαν σαλόνι με πολυθρόνες και ανάκλιντρα και καλαμιές στο δεξί μέρος της εγκατάστασης.

ΧΡΥΣΑ ΠΙΑΤΙΝΙΑ. Ο Χορός εδώ ενδεδυμένος με κάτι από χιπισμό στα Μάταλα ή το μιούζικαλ «Jesus Christ Super Star» κρατάει στα χέρια ή φοράει στα κεφάλια χρυσά πιατίνια και δίνει την πρώτη εικόνα των εκστατικών βακχικών οργίων υπό τη στέρεη κρουστοκεντρική (στα όρια του παγανισμού ή αφρικανικής τελετής) μουσική του Δημήτρη Καμαρωτού. Δεν θα αργήσει να εισέλθει ο Διόνυσος, το θέμα ή το «κλειδί» της παράστασης. Ενας θεός με κρυμμένη τη θεϊκή του ταυτότητα αλλά μη φανταστείτε κάποιον δαφνοστεφανωμένο άνδρα εδώ. Η Αγλαΐα Παππά είναι ο Διόνυσος με σακάκι, δερμάτινο παντελόνι, κισσό περασμένο στον λαιμό. Μια επιλογή της Μπρούσκου που είχε συγκεντρώσει το ενδιαφέρον πριν από την παράσταση και ενίσχυσε την κουβέντα για το αν μπορεί να παίζει γυναίκα ανδρικό ρόλο και το ανάποδο. Η ίδια παράσταση είχε και γυναίκα στον ρόλο του Τειρεσία. Και τον μάντη που προφήτεψε το κακό που θα πάθει ο Πενθέας επειδή αμφισβήτησε τον Διόνυσο και τη νέα του θρησκεία, ερμήνευσε η Μαρία Κίτσου με… μεταξωτό εσώρουχο και μαγκούρα. Και οι δύο πρωταγωνίστριες πάντως κέρδισαν το στοίχημα.

Οι ζουρνάδες της ηχητικής εγκατάστασης έντυναν τον τρελό βακχικό Χορό (δεν ακουγόταν πάντα καθαρά βέβαια ο λόγος τους) και η τραγωδία εξελίχθηκε με μερικές ακόμη εκπλήξεις. Ο Διόνυσος κράταγε μια μάσκα που ενίοτε τη φορούσε, είχε το χαμόγελο του Τζόκερ, μια ερμαφρόδιτη υπόσταση που ενίσχυσε αριστοτεχνικά η Παππά και δεν σε άφησε στιγμή να σκεφτείς πως είναι γυναίκα. Σύντομα το παιχνίδι της σύγκρουσης με τον βασιλιά Πενθέα άρχισε. Ο τελευταίος (που υποδύθηκε ο Αρης Σερβετάλης με μαύρο κοστούμι και βίτσα στο χέρι σαν βασανιστής ή δεσμοφύλακας) αρνείται πως ο ξένος που έχει φτάσει στη χώρα του είναι θεός, παρότι ο Τειρεσίας και ο Κάδμος τον προειδοποιούν έχοντας κι εκείνοι βακχεύσει. Ανά τακτικά διαστήματα το εκστατικό πανηγύρι των Βακχών εκτυλίσσεται μπροστά μας, ένα μέλος του Χορού παίζει σουραύλι, ενώ συχνά δεν γλιτώνουν τα πυρά του έξαλλου Πενθέα που δεν διστάζει να τις χτυπήσει. Ακόμη και τον Τειρεσία χλευάζει. «Σε συμφέρει να πλουτίζεις από νέες θρησκείες» του λέει και αρχίζει να ψάχνει τον Διόνυσο που διατάζει να του τον φέρουν δεμένο για να τιμωρηθεί. Ο Διόνυσος καταφθάνει από τον Χορό δεμένος σε δίχτυ και παρά τις προειδοποιήσεις του θεού ο βασιλιάς δεν θα γλιτώσει το μοιραίο χλευάζοντάς τον διαδοχικά.

Κι εδώ η Αντζελα Μπρούσκου έκανε κάτι ακόμη: ο Γιώργος Μπινιάρης με πάναμα-χατ, λευκό κοστούμι και ένα ανοιχτό βιβλίο εξιστορεί την ίδρυση της Θήβας και τη γέννηση του Πενθέα από την Αγαύη και τον Εχίονα με τεχνητούς σεισμούς που βροντούν σε όλο το θέατρο – κάτι που ενέτειναν τα φώτα που αναβοσβήνουν – και τον τάφο της Σεμέλης με τον βωμό της. «Κάψτε τα δώματα του Πενθέα» διατάζει ο Διόνυσος και άμα τη εμφανίσει του – που γκρεμίζει το παλάτι – ο Σερβετάλης (Πενθέας) περνάει εκτός σκηνής πίσω από το θέατρο και τρέχει πανικόβλητος να σβήσει τη φωτιά. Η μετωπική Πενθέα και Διονύσου συνεχίζεται και ο θνητός δεν θα αργήσει να πειστεί από τον θεό να μυηθεί κι αυτός στα βακχικά όργια και να πάει να δει πώς γίνονται, μεταμφιεσμένος σε γυναίκα. Ο Σερβετάλης σε λίγο γίνεται αγνώριστος με φόρεμα μαύρο, δωδεκάποντα, ξανθιά περούκα και ένα πορτατίφ στο χέρι. Υπό τις οδηγίες του Διονύσου θα περπατήσει σε ενός είδους πασαρέλα για να φτάσει στις Βάκχες και δεν θα αργήσει να αποκεφαλιστεί από τη μάνα του Αγαύη που τον περνάει για λιοντάρι.

ΣΠΛΑΤΕΡ. Η είσοδος της ίδιας της Μπρούσκου (Αγαύη) έχει κάτι από σπλάτερ αφού η ίδια μέσα στα αίματα κρατάει ένα ψηλό καλάμι με ένα μαύρο ύφασμα τυλιγμένο στην κορυφή του – προσομοίωση του κεφαλιού του Πενθέα, που όμως εκείνη απλά νομίζει πως είναι άγριο ζώο που μόλις σκότωσε. Με τη βοήθεια του Κάδμου, αρχίζει να συνέρχεται, συνειδητοποιεί τη φρίκη και το ανάκλιντρο παίρνει τη θέση της κάσας που ο Μπινιάρης (Κάδμος) μεταφέρει κατά τον θρήνο του. Ο Διόνυσος σκληρός και σταθερός με αργή εκφορά καθορίζει τη μοίρα των ηρώων. Εξορία ο Κάδμος και η Αγαύη. Ο θεός νίκησε και τιμώρησε αυτούς που αρνήθηκαν τη λατρεία του. Μια φράση που υπάρχει και στη «Μήδεια» – εμβόλιμη από τη σκηνοθέτιδα – είναι το επιστέγασμα της παράστασης (που θα συνεχίσει με περιοδεία στην Αττική): «Εκείνα που ήταν να γίνουν δεν έγιναν ποτέ, κι αυτά που γίνονται δεν ήταν για να γίνουν».