Ο Οιδίποδας βγαίνει από το κελί του

Οταν καταγράφει κανείς κάτι αναπάντεχα ανθρώπινο εντός της αναµενόµενα απάνθρωπης επικράτειας ενός ιδρύµατος σωφρονισµού, είθισται να τονίζει αυτήν ακριβώς την αντίθεση. Εδώ δεν υπάρχουν υψηλοί προσκεκληµένοι, θορυβώδη φουαγέ ή παχιές µοκέτες, εποµένως επισηµαίνει τον έλεγχο, τις κάµερες και άλλα αξεσουάρ εγκλεισµού. Εν µέρει, είναι το καλύτερο που έχει να κάνει. Πώς να επισκεφθείς δηλαδή τις φυλακές Κορυδαλλού για να δεις «Οιδίποδα τύραννο», παιγµένο από ανθρώπους εκείνου του κοµµατιού της κοινωνίας που φυλακίζεται αν το αποφασίσει το άλλο, πολύ µικρότερο κοµµάτι, χωρίς να ακούσεις τον ηλεκτρικό, έπειτα ξερό και τελικά παλλόµενο ήχο κάθε πύλης ενώ τη διασχίζεις;

Ενας μαλθακός επισκέπτης ηρεμεί μόνο όταν έπειτα από μπόλικους διαδρόμους αντικρίσει κάτι πίνακες ζωγραφικής – που πάντως δεν θα συγκινούσαν μια ψηλομύτα γκαλερί. Αντίθετα, διακοσμούν το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας των φυλακών, που διαθέτει και ένα καθησυχαστικό φωτοτυπικό, βιβλία όπως «Πρακτικά μαθηματικά» ή «Τα σταφύλια της οργής», αλλά και μαθητές που χαζολογούν, κάνουν αστειάκια για διανομή ποπκόρν και αντί για αφράτα από την τέχνη πρόσωπα, έχουν τατουάζ ή ουλές. «Παιδιά», φωνάζει σε λίγο ένας από αυτούς. «Αντε, μπαίνουμε».

Περιττό να πούμε ότι η αίθουσα δεν είναι πολυτελείας. Απέναντι από θεατές που μουρμουρίζουν, περιμένουν ή ταξιδεύουν κάπου μακριά από εδώ, ο τοίχος έχει σκίτσα με φράσεις όπως «η ελπήδα πεθένη τελεφτέα». Σύντομα, αυτή η παράξενη αλλά όχι λιγότερο αυθεντική θεατρική συνθήκη εκκινεί, με τους ηθοποιούς να στέκονται ξυπόλητοι, φορώντας τζιν και μαύρο μπλουζάκι, ενώ ακούγεται μια παγωμένη μελωδία της Λόρι Αντερσον. «Τι τρέχει;» ρωτά αυστηρός ο Οιδίποδας. «Δεν έχουμε να φάμε» απαντά ο ιερέας με κάτι που γράφτηκε αιώνες πριν και τον αφορά περισσότερο από ποτέ.

Οπως περίπου συμβαίνει και με τα θεατρικά εργαλεία των υπολοίπων και την εξωθεατρική προέλευσή τους: ο Κρέοντας επιστρέφει από το μαντείο, ο Οιδίποδας τον ανακρίνει κι αυτός στέκεται προσοχή, με το βλέμμα του να παίζει σαν ζωηρού μαθητή που προσπαθεί να συγκεντρωθεί. Ο Τειρεσίας μαντεύει, με ξενική προφορά. «Μίλα πριν σε κάνω να μιλήσεις με το ζόρι» του λέει ο βασιλιάς της Θήβας και ένας προκατειλημμένος επισκέπτης υποθέτει ότι η φράση έχει ξαναβγεί από τα ίδια χείλη. «Εσύ είσαι αυτός που ψάχνεις» αντιγυρίζει εκείνος και το κοινό ξεφυσάει ή σταυρώνει τα χέρια. «Θα γεννηθείς», του αποκαλύπτει, «και θα χαθείς απόψε».

Είναι μια καλά ειπωμένη ατάκα. Φταίει και ο Ευδόκιμος Τσολακίδης, που τον Φεβρουάριο δέχθηκε την πρόταση του Αντώνη Καφετζόπουλου να διδάξει κι εκείνος στο Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ο σκηνοθέτης είχε ξεκινήσει με αυτοσχεδιασμούς, καθώς όμως οι τρόφιμοι ένιωθαν καλύτερα με το συμβατικότερο θέατρο, τους μίλησε για μυθολογίες, ομηρικά έπη, για την ιστορία κάποιων Λαβδακιδών και κάποιων Ατρειδών και εκείνοι κρατούσαν σημειώσεις.

Οταν έφτασε στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα, σαν να σάστισαν λιγάκι, με τον τρόπο κάποιου που ακούει εκείνο για το οποίο διστάζει να μιλήσει. «Επιβεβαιώθηκε ότι τα κλασικά έργα χτυπάνε κέντρο, ακόμα και αν είμαστε σε ένα χωριό στην Κίνα» εξηγούσε στα «ΝΕΑ» ο δάσκαλός τους. Το τέλος βέβαια των μαθημάτων τον έβρισκε άλλοτε ενθουσιασμένο, άλλοτε απογοητευμένο. Δεν θα ξεχνούσε όμως την πρώτη φορά που τους μίλησε για όλα αυτά. «Ενώ μετά τα διαλείμματα αργούσαμε να μαζευτούμε, εκείνη την ημέρα δεν βγήκαν καν. “Ρε συ, τι γίνεται”, μου έλεγε ο διευθυντής, “αυτοί περιμένουν να ξαναρχίσεις!”».

Μάλλον αυτός ο σχεδόν ακατέργαστος ενθουσιασμός τροφοδοτεί την παράσταση. Κι ας ακούγονται μερικά «ψου ψου ψου» από την πλατεία, όταν μπαίνει η Ιοκάστη, η καθηγήτρια των Αγγλικών. Οταν πάντως εκείνη αφηγείται στον άνδρα της την ιστορία του τρίστρατου, ένα κομπολόι στο κοινό σωπαίνει. Σειρά έχει η διήγηση του Οιδίποδα κι όταν ο ηθοποιός λέει «κουβέντα στην κουβέντα βγήκαν τα όπλα», εκείνος ο προκατειλημμένος επισκέπτης κάνει πάλι τις υποθέσεις του. Ο εξάγγελος μπαίνει φουριόζος και ενώ μερικοί θεατές χασκογελούν, άλλοι σκύβουν μπροστά με περιέργεια.

Οταν τα πράγματα δεν χρειάζονται πια πολλές εξηγήσεις, οι ηθοποιοί στρέφονται στον τοίχο, ενώ απέναντί τους και τα σκληρότερα πρόσωπα σαν να μαλακώνουν. Σε λίγο μπαίνει ο τιμωρημένος βασιλιάς τρεκλίζοντας. Οταν λέει στον Κρέοντα «να με συγχωρήσεις θέλω, τίποτε άλλο», δεν χρειάζεται πολλή προκατάληψη για να ζητήσει κανείς το ίδιο από όποια κοινωνία δυσκολεύεται να διακρίνει τον σωφρονισμό από την εκδίκηση.

Πάλι καλά που στο φινάλε τουλάχιστον της παράστασης κι ενώ ακούγεται ένα λυτρωτικό τραγούδι του Νικ Κέιβ (με στίχους που δεν αποκλείεται να ενδιέφεραν κι έναν αρχαίο τραγωδό), οι ηθοποιοί είναι χαλαροί. Γελάνε, χειροκροτούνται ζεστά, κάνουν μία από τις σεμνότερες υποκλίσεις. Στο τέλος, ο διευθυντής του Σχολείου τούς επαινεί και πριν προφέρει ολόκληρο το όνομα του Τσολακίδη ζητωκραυγάζουν. «Του Καφετζόπουλου του άρεσε;» ρωτάει ένας θαρραλέος και ο δημοφιλής ηθοποιός, παρών από την αρχή, τους ευχαριστεί για αυτό που είδε.

Οι ίδιοι διστάζουν να μιλήσουν («δεν έχουμε φάει» λένε μισοαστεία – μισοσοβαρά για μια απεργία πείνας που δεν πολυσυζητιέται) και ενώ βγαίνουν στον διάδρομο, δέχονται συγχαρητήρια, ρωτούν τον σκηνοθέτη αν τα πήγαν καλά. Ηδη από τις πρόβες, έλεγε εκείνος ημέρες πριν, ρωτούσαν για τα λάθη τους, αποκτούσαν λίγη από τη ματαιοδοξία ενός ηθοποιού. Εκείνος τους αντιμετώπιζε ισότιμα, όντας βέβαιος μόνο για το ότι «είναι καλύτερα να είσαι έξω, παρά μέσα». Τους θαύμαζε, «γιατί αυτοί τουλάχιστον έχουν πάρει ρίσκα, έχουν κάνει λάθη και τα πληρώνουν ακριβά». Η επιτυχία της παράστασης, έλεγε, ήρθε πριν από το ανέβασμά της: «Οταν θα πέφτουν για ύπνο, μπορεί να τους απασχολεί, να τους λείπει. Εγραψε μέσα τους κάτι πρωτόγνωρο. Και ενώ μάλλον ψευδαίσθηση ελευθερίας τούς έδωσε, επειδή ξέρουμε ότι πολλοί ξαναμπαίνουν, ελπίζω αυτή η εμπειρία να τους βοηθήσει να το αποφύγουν».