Ο νεοπλουτισμός και το μελό σκότωσαν τα πόκετ

Το βιβλίο τσέπης έχει πολλές ιστορίες πόνου και δακρύων να αφηγηθεί. Με αφορμή μια νέα προσπάθεια επανεισαγωγής του με ενδιαφέροντες τίτλους διαφόρων ειδών, χαρτογραφούμε την πορεία του στον χρόνο και τις αιτίες για τις οποίες, αντίθετα με άλλες χώρες, δεν κατάφερε για δεκαετίες να επιβληθεί στην εγχώρια αγορά.

Σε μέγεθος είναι σχεδόν όσο η παλάμη ενός ενηλίκου, με μαλακό εξώφυλλο και ελαφρύ, τραχύ χαρτί – όχι πάντοτε καλής ποιότητας. Στις περισσότερες περιπτώσεις κυκλοφορούν μόνο αφότου η δυναμική της πρώτης βιβλιοπωλικής μορφής τους – του μεγάλου σχήματος δηλαδή βιβλίου με το σκληρό εξώφυλλο – εξαντλήσει τη δυναμική της ενώ μπορεί κανείς να τα βρει σε περίπτερα, πρακτορεία διανομής Τύπου, σουπερμάρκετ και μαγαζιά του αεροδρομίου. Χωρίς βέβαια να αποκλείονται πλέον και τα ράφια των βιβλιοπωλείων.

Τα βιβλία τσέπης (γνωστά ως Pocket Βooks ή Paperback στα αγγλικά, Livres de poche στα γαλλικά), μια εδραιωμένη πραγματικότητα στο εξωτερικό όχι όμως το ίδιο διαδεδομένη και στην Ελλάδα παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες των εγχώριων εκδοτικών οίκων να τα εισαγάγουν στην αγορά, πρωτοεμφανίστηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα. Στόχος τους ήταν να προωθήσουν έναν πιο οικονομικό τύπο βιβλίου, πιο εύχρηστο επίσης και πιο βολικό στη μεταφορά του. Χαρακτηριστικά που μέχρι και σήμερα συμβάλλουν καθοριστικά στην επιτυχία του είδους.

Επειτα από αρκετούς πειραματισμούς και καινοτομίες που ξεκίνησαν σε διεθνές επίπεδο το 1931 από τον γερμανικό εκδοτικό οίκο Albatross, συνεχίστηκαν τέσσερα χρόνια αργότερα από τον βρετανικό Penguin και το 1939 στις Ηνωμένες Πολιτείες, πια – υπό τη στέγη του οίκου Pocket Books υιοθέτησαν διακριτά λογότυπα και τα εξώφυλλα βάφτηκαν με διαφορετικό χρώμα ανάλογα με το είδος που αντιπροσώπευε κάθε βιβλίο -, μπορούμε πλέον σχεδόν έναν αιώνα μετά να μιλάμε για ένα παγκόσμιο τοπίο στον χώρο του βιβλίου τσέπης. Με κοινά χαρακτηριστικά ως προς την παραγωγή και την κυκλοφορία, τα οποία όμως κατά περιπτώσεις διαφοροποιούνται.

Στη Γαλλία λ.χ. η μεγάλου σχήματος έκδοση με το σκληρό εξώφυλλο κυκλοφορεί μόνο για έναν χρόνο, παλιότερα για δύο. Στη συνέχεια το βιβλίο βγαίνει σε έκδοση τσέπης από άλλο εκδοτικό οίκο που μπορεί να ανήκει στον ίδιο όμιλο, μπορεί και όχι. Πάντα με χωριστή διαπραγμάτευση από την πλευρά του συγγραφέα. «Ως προς το οικονομικό κομμάτι, η έκδοση τσέπης λειτουργεί σαν τη μετάφραση», μας λέει ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης, γνώστης της γαλλικής αγοράς βιβλίου. Ο συγγραφέας δηλαδή λαμβάνει στην αρχή ένα ποσό έναντι δικαιωμάτων και σχεδόν πάντα αυτό αποτελεί και τη μοναδική πληρωμή του για την έκδοση τσέπης. Ταυτόχρονα η έκδοση αυτή είναι πρακτικά και η μόνη που εξασφαλίζει μακρά διάρκεια ζωής στα βιβλία. Οι πρώτες εκδόσεις εξαφανίζονται γρήγορα.

Σε Γερμανία, Ισπανία και Ιταλία η πόκετ έκδοση βγαίνει όταν πια η δυναμική του μεγάλου σχήματος έχει εξαντληθεί. Αρμόδιοι γι’ αυτό είναι εκδοτικοί οίκοι που βγάζουν αποκλειστικά βιβλία τσέπης, οι οποίοι έχουν συμβληθεί με τους εκδότες των αντίστοιχων μεγάλου σχήματος βιβλίων.

Στην Ελλάδα τα βιβλία τσέπης κυκλοφορούν είτε όταν η κανονική έκδοση κάνει τον κύκλο της (χωρίς συγκεκριμένα χρονικά όρια) είτε κατευθείαν, όπως συμβαίνει χαρακτηριστικά εδώ και χρόνια με τα Bell και Αρλεκιν. Η μακρά ιστορία τους – με περισσότερες ιστορίες αποτυχίας απ’ ό,τι επιτυχίας στο ενδιάμεσο – ξεκίνησε με έναν τρόπο τη δεκαετία του 1930, όταν η Εστία κυκλοφόρησε σε μικρού σχήματος εκδόσεις – όχι όμως με τη φιλοσοφία του βιβλίου τσέπης – έργα των Βενέζη, Μυριβήλη, Καραγάτση κ.ά.

Το 1960 η Ελένη Βλάχου ίδρυσε τις εκδόσεις Γαλαξίας με προσανατολισμό κυρίως σε ιστορικά βιβλία και κλασική λογοτεχνία (τα έβρισκε κανείς ακόμα και σε μηχανήματα που λειτουργούσαν με κέρματα στην είσοδο της εφημερίδας «Η Καθημερινή»). Λόγω της δικτατορίας επτά χρόνια αργότερα η λειτουργία των εκδόσεων διακόπηκε. Σχεδόν την ίδια εποχή με τη γέννηση του Γαλαξία, οι εκδόσεις Λυχνάρι σε συνεργασία με τον Ιλισό βγάζουν τα πρώτα αστυνομικά βιβλία τσέπης της Αγκαθα Κρίστι, γνωστά ως «κίτρινα», τα λεξικά τσέπης Αστέρας κάνουν την εμφάνισή τους όπως και έργα κλασικής λογοτεχνίας από τις εκδόσεις Αγκυρα και αστυνομικά βιβλία με κεντρικό ήρωα τον Γιάννη Μαρή από την Ατλαντίδα. Στην επαρχία τα πρακτορεία Τύπου ήταν το βασικό σημείο συνάντησης των βιβλίων με τους αναγνώστες.

Το 1970, με το σήμα ΒΙΠΕΡ, ο εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος εγκαινίασε την ομώνυμη έκδοση βιβλίων τσέπης (αισθηματικά, ιστορικά, π.χ. «Τα μυστικά αρχεία του Φόρεϊν Οφις», κλασικής λογοτεχνίας, βιογραφίες) με σημεία διανομής τα περίπτερα, όπως δήλωνε και η ονομασία τους -Βιβλία Περιπτέρου. Εναν μόλις χρόνο μετά την κυκλοφορία τους, είχαν ήδη πουληθεί 6.000.000 βίπερ. Τα αισθηματικά Πλάζα ακολουθούν σχεδόν παράλληλα με τη σειρά «Νανά» και τη σειρά επιστημονικής φαντασίας «Σύμπαν» (κυκλοφορεί μέχρι σήμερα) των εκδόσεων Λυχνάρι. Στα τέλη της δεκαετίας, τον Ιούνιο του 1979, κυκλοφόρησε στα περίπτερα και το πρώτο Αρλεκιν στα ελληνικά: Ο «Απαγορευμένος Παράδεισος» της Ανν Μάθερ, που μέσα σε μια βδομάδα πούλησε 35.000 αντίτυπα. Μια απόδειξη πως σημαντικό μέρος των Ελληνίδων ψάχνει διαχρονικά στα βιβλία (φέτος τα Αρλεκιν συμπληρώνουν 35 χρόνια παρουσίας στην Ελλάδα) τον «αληθινό έρωτα».

«Τη δεκαετία του 1980 η ζήτηση για βιβλία τσέπης ήταν πολύ μικρή συγκριτικά με τις δυο προηγούμενες. Δεν τα ήθελαν πλέον οι αναγνώστες» θυμάται η Μαρία Παπαγεωργίου, ψυχή για πολλά χρόνια του Βιβλιοπωλείου της Εστίας και ιδιοκτήτρια σήμερα του βιβλιοπωλείου Επί Λέξει στην Ακαδημίας. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως σταμάτησαν και οι εκδοτικές προσπάθειες. Ο Οδυσσέας μπαίνει στο παιχνίδι με ξένη και ελληνική λογοτεχνία και τα Bell με μπεστ σέλερ από το εξωτερικό (μια συνταγή επιτυχίας που διατηρούν μέχρι σήμερα).

Παρ’ όλο που στη δεκαετία του 1990 για πολλούς πια το βιβλίο τσέπης θεωρούνταν υπόθεση τελειωμένη, έγιναν σοβαρές προσπάθειες από τον Καστανιώτη και τη Νεφέλη (έβγαλαν και οι δύο πολλούς τίτλους ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας σε καλές μεταφράσεις, ο δε πρώτος επανήλθε το 2011 με τη σειρά «Καστανιώτης Noir» η οποία σήμερα αριθμεί 17 τίτλους), από τον Λιβάνη (με αστυνομικά γάλλων συγγραφέων) και τις εκδόσεις Το Ποντίκι, οι οποίες ωστόσο δεν μακροημέρευσαν – κράτησαν περίπου τρία χρόνια. «Αντιμετωπίστηκαν με ελαφρότητα, οι αναγνώστες δεν τα έβλεπαν ως βιβλία. Και από τεχνικής πλευράς, είχαν κακή φήμη» θυμάται ο Φίλιππος Πυκνής των εκδόσεων Νάρκισσος.

Ενδιαφέρον πάντως είναι πως στα τέλη του 1990 τα Bell λανσάρισαν για πρώτη φορά και βιβλιοπωλικές σειρές οι οποίες είτε πρώτα είχαν κυκλοφορήσει σε μορφή βιβλίου τσέπης (π.χ. «Οι Νυχτερίδες» του Στίβεν Κινγκ), είτε όχι (π.χ. «Ο Μαύρος Πύργος» του ίδιου συγγραφέα). «Μετά από 15 χρόνια παρουσίας θέλαμε να πειραματιστούμε, να κάνουμε ένα βήμα διαφορετικό» υποστηρίζει η Βάνα Κατσαρού εκ μέρους των εκδόσεων. Την ίδια περίοδο το Λυχνάρι βγάζει τα αστυνομικά της Αγκαθα Κρίστι – σήμα κατατεθέν και σειρά στην οποία οφείλει την οικονομική του επιβίωση μέχρι σήμερα, όπως παραδέχεται ο εκδότης Λάζαρος Λαζαρίδης – σε διπλή έκδοση (τσέπης και βιβλιοπωλική) ενώ ήδη από το 1995 βγάζει αποκλειστικά σε μεγάλου σχήματος βιβλία σύγχρονους συγγραφείς (μέχρι πριν από μια δεκαετία το 70% της παραγωγής πωλούνταν στα περίπτερα και το υπόλοιπο στα βιβλιοπωλεία, κάτι που πλέον έχει αντιστραφεί).

Η στροφή στην παραγωγή μεγάλου σχήματος δεν προέκυψε τυχαία. «Τη δεκαετία του 1990 οι αναγνώστες είχαν περισσότερα χρήματα. Ηταν η χρυσή οικονομική εποχή. Ηθελαν βιβλία σε κανονικό μέγεθος με σκληρό εξώφυλλο για τις βιβλιοθήκες τους και όχι βιβλία τσέπης που είχαν ταυτιστεί με τη μαζική λαϊκή κουλτούρα. Ηταν θέμα ταμπού. Ούτε τα βιβλιοπωλεία ήθελαν πλέον τα πόκετ ως προϊόν. Γι’ αυτό βγάλαμε την Αγκαθα Κρίστι σε κανονικό μέγεθος» εξηγεί ο Λάζαρος Λαζαρίδης. Το βιβλία δεν αγοράζονταν πια από το εξ ορισμού μικρό αναγνωστικό κοινό της Ελλάδας για τη χρηστικότητά τους αλλά για την ποιότητα του χαρτιού τους, το καλοσχεδιασμένο εξώφυλλο, τις προσεγμένες μεταφράσεις και τις μεγάλες γραμματοσειρές.

«Ηταν μια νεοπλουτίστικη λογική που εκείνη την εποχή ευδοκιμούσε» παρατηρεί ο Νώντας Παπαγεωργίου των εκδόσεων Μεταίχμιο που πριν από δέκα χρόνια κυκλοφόρησε μια μικρού σχήματος σειρά με στόχο το περίπτερο, η οποία όμως δεν ευδοκίμησε. «Στην Ελλάδα τα βιβλία δεν έχουν αναλώσιμη λογική, όπως στο εξωτερικό που τα διαβάζουν στο ξενοδοχείο και τα αφήνουν ή τα αγοράζουν για να τους κρατήσουν συντροφιά στο μετρό. Και η τιμή τους τότε δεν ήταν το βασικό κριτήριο αγοράς για τους αναγνώστες» σημειώνει και, μεταξύ άλλων, αναφέρεται στην απαξίωση του είδους επειδή τα τσέπης έχουν ταυτιστεί σε μεγάλο βαθμό με τα αισθηματικά Αρλεκιν. «Τα Bell βέβαια διεύρυναν την γκάμα αλλά η στάμπα είχε μείνει» λέει και διευκρινίζει πως το πολύ μικρό μέγεθος της σειράς στην πρώτη απόπειρα των εκδόσεων ήταν ένα από τα πιο σημαντικά λάθη της προσπάθειάς του.

Σήμερα, μια δεκαετία μετά, το Μεταίχμιο πειραματίζεται ξανά. Και εκδίδει σε μορφή τσέπης δέκα βιβλία (έξι αστυνομικά, δύο άλλα μυθιστορήματα και δύο εφηβικής λογοτεχνίας) γνωστών συγγραφέων (Τζο Νέσμπο, Τζίλιαν Φλιν, Πατρίτσια Χάισμιθ, Πέδρο Χουάν Γκουτιέρες, Ιαν Ράνκιν, Αρνε Νταλ, Φ. Κ. Καστ & Κριστίν Καστ, Πέτρου Τατσόπουλου, Χίλντας Παπαδημητρίου) που έκαναν ήδη μια επιτυχημένη πορεία στην ελληνική αγορά με την κανονική τους έκδοση. Βασικά χαρακτηριστικά της σειράς – τι άλλο; – το μικρό σχήμα και η χαμηλή τιμή (5,50 έως 6,65 ευρώ). Με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον και στη διεύρυνση της σειράς από τον Σεπτέμβριο, εάν το αναγνωστικό κοινό ανταποκριθεί, ο εκδότης τονίζει πως στην ποιότητα δεν έχουν γίνει εκπτώσεις. Η επιμέλεια και η μετάφραση είναι ίδιες με αυτές των πρωτότυπων εκδόσεων, η ποιότητα του χαρτιού αρκετά καλή και η γραμματοσειρά ξεκούραστη για τα μάτια των αναγνωστών. «Τα βιβλία πάντως δεν θα λειτουργούν ανταγωνιστικά, αφού δεν θα κυκλοφορούν παράλληλα. Οταν η κανονική έκδοση εξαντλείται, η μοναδική που θα μπορεί κανείς να αγοράσει θα είναι αυτή της τσέπης» προσθέτει ο Νώντας Παπαγεωργίου.