Η Ανδρος της χαράς, της πέτρας και της θάλασσας

Ο υπαίθριος χώρος στο δημοτικό θεατράκι της Χώρας στην Ανδρο ήταν γεμάτος το τελευταίο σαββατόβραδο του Ιουλίου. Το κοινό όμως δεν έμοιαζε με αυτό που περιφέρεται συνήθως στις παρουσιάσεις βιβλίων, δηλαδή μια νεοελληνική μεταμνημονιακή ποσόστωση διανοουμένων και ιντελεκτουέλ κοσμικών. Εδώ οι περισσότεροι ήταν ντόπιοι, κάτοικοι του νησιού ή τακτικοί, εδώ και χρόνια, παραθεριστές που το επέλεξαν για πατρίδα της καρδιάς τους. Στην πλειοψηφία τους άνω των 50 ετών, αρκετοί και άνω των 70. Ομως η ατμόσφαιρα είχε μια νεανικότητα. Αυτήν που εκπορεύεται από τους εκ πεποιθήσεως μποέμ ανθρώπους, ανεξαρτήτως ηλικίας.

Οπως το «κορίτσι τους», για το βιβλίο του οποίου είχαν έρθει εδώ. Ετσι αποκαλούν κάποιοι Ανδριώτες τη Μαρίνα Καραγάτση κι ας έχει γεννηθεί το 1936. Το βλέμμα της, οι αντιδράσεις της, ο τρόπος που διαχειρίζεται τις μνήμες της παραμένουν νεανικά. Εξάλλου είναι αρκετοί αυτοί που τη θυμούνται να παίζει εδώ ως παιδί, να κολυμπά ως έφηβη, να ξαναγυρίζει – παντρεμένη γυναίκα με παιδί – για να εγκατασταθεί μόνιμα. Από εκείνη την εποχή είναι οι φωτογραφίες του άλμπουμ «Διαδρομές στην Ανδρο του ’70» που κυκλοφόρησε από την Αγρα.

Ηταν το 1976 όταν η Μαρίνα Καραγάτση με τον άντρα της, τον νεοϋορκέζο ζωγράφο Φίλιππο Τάρλοου, και τον δεκάχρονο τότε γιο τους Δημήτρη αποφάσισαν, ύστερα από ενδοιασμούς και αφού επικράτησε, όπως αναφέρει η ίδια, ένας «ρεαλιστικός προβληματισμός», να εγκατασταθούν μόνιμα στην Ανδρο. Δύσκολο εγχείρημα αλλά στην Αθήνα τα κομπρεσέρ είχαν ήδη αρχίσει να κατεδαφίζουν παλιά σπίτια, ήθη και αισθητικές, δίνοντας με τον ούτως ή άλλως εκνευριστικό ήχο τους τον ρυθμό στον εκσυγχρονισμό της πρωτεύουσας, «στην πιο χυδαία μάλιστα εκδοχή του».

Ετσι, εκείνον τον Σεπτέμβρη η οικογένεια δεν γύρισε στην Αθήνα, ο Δημήτρης πήγε στο Δημοτικό της Χώρας, ο Φίλιππος οργανώθηκε στο ατελιέ του και η Μαρίνα το έπαιζε ανέμελη αλλά δεν είχε πειστεί απόλυτα πως η απόφασή της ήταν η σωστή. Μέχρι που «ένα βράδυ μισοξύπνησα από το ύπουλο φιδίσιο σφύριγμα του μαΐστρου, έτσι όπως γλιστρούσε ανάμεσα από τα ηλεκτρικά καλώδια του δρόμου, και τότε μέσα στο σκοτάδι ακούστηκε μια απόμακρη βραχνή φωνή που ψιθύριζε λόγια παράξενα, μπερδεμένα: “Πάρ’ το απόφαση… Κάθε αρχή είναι δύσκολη. Θα περάσει κάμποσος καιρός μέχρι να συνηθίσεις. Ολες οι αλλαγές έχουν κάποιο κόστος. Η ανταμοιβή όμως; Να μου το θυμηθείς. Κάποια στιγμή θα υπάρξει ανταμοιβή”».

Αν ήταν απόσπασμα από μυθιστόρημα του πατέρα της Μ. Καραγάτση, η ίδια η Ανδρος θα της σφύριζε στο αφτί τούτα τα λόγια. Οπως και να ‘ναι, η Μαρίνα Καραγάτση έμεινε τελικά στο νησί και μια μέρα, αυθόρμητα, έβαλε στο σακίδιό της μια Canon αυτόματη, μπήκε στον Σκαραβαίο της και άρχισε να φωτογραφίζει συστηματικά. Ανθρώπους, τοπία, επαγγελματίες, κτίσματα, γιορτές, εσωτερικά και εξωτερικά σπιτιών, λιθοδομές, που ήταν πάντα το αγαπημένο της θέμα.

Αυτές τις φωτογραφίες, τριάντα χρόνια μετά, αναζήτησε στις χαρτόκουτες και αποτέλεσαν το υλικό του λευκώματός της. Και ενώ δεν είναι παρά λίγες δεκαετίες που χωρίζουν την εποχή που τραβήχτηκαν από τη σημερινή, σημειολογικά μοιάζουν να έρχονται από ένα παρελθόν πολύ μακρινό αλλά και οικείο. Ηταν η εποχή που η τηλεόραση δεν είχε ισοπεδώσει και παγκοσμιοποιήσει την αισθητική των ανθρώπων. Δεν είναι διαφορετικά από τα σημερινά μόνο τα ρούχα, τα υφάσματα, τα χτενίσματα. Είναι και η στάση που παίρνουν απέναντι στον φακό, τα βλέμματα. Που μοιάζουν σαν να είναι σκαλωμένα στο παρελθόν αλλά σαν κάπως να κοιτάνε και το μέλλον που αχνοφαίνεται σαρωτικό.

Ετσι πέρασαν τρία χρόνια. Και ένα ανοιξιάτικο μεσημέρι, ενώ φωτογράφιζε στη Βουρκωτή, άκουσε έναν δυνατό θόρυβο, σαν έκρηξη. Σκέφτηκε ότι θα είναι ο Στόλος που κάνει γυμνάσια αλλά το βράδυ ξανάκουσε εκείνη τη φωνή: «Βάζουν φουρνέλα, Μαρίνα, γιατί ανοίγουν τον καινούργιο δρόμο. Κομματιάζουν τους αρχαίους βράχους. Εχασαν τις φωλιές τους τα δόλια τα όρνια. Εβλεπα τα γεράκια να φτεροκοπούν τρομαγμένα μετά την έκρηξη. Μέσα στα χώματα ξεριζωμένες και τσαλαπατημένες φτέρες και κουμαριές».

Στο τέλος του καλοκαιριού, σαν έτοιμη από καιρό, η Μαρίνα επέστρεψε στην Αθήνα…