Η μεγάλη νίκη μιας αφορισμένης

Το γύριζα ώρες στο μυαλό μου. Αποσβολωμένος. Τι μπορείς να γράψεις για ένα θέαμα που σε άφησε άφωνο και «πνίγηκε» στο πιο ενθουσιώδες χειροκρότημα που ακούστηκε σε κτίριο της Πειραιώς 260, στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών;

Πώς να αποτυπώσει τη νίκη – αν όχι την εκδίκηση – μιας αφορισμένης, όπως η «Πάπισσα Ιωάννα» του Εμμανουήλ Ροΐδη, κάπου ενάμιση αιώνα μετά, με μια παράσταση ύμνο στον μύθο της (πολυετές όνειρο του σκηνοθέτη); Σε έναν ογκόλιθο της ελληνικής δημιουργίας του 19ου αιώνα, που ο Ροΐδης έγραψε το 1866 στα 30 του, εκτιμήθηκε διεθνώς και μεταφράστηκε σε πάμπολλες γλώσσες, δυστυχώς με το όνομα του πρώτου μεταφραστή του έργου στα αγγλικά Λόρενς Ντάρελ.

Να μείνω στην περιγραφή; σκέφτηκα. Φτενό. Να μείνω στο συναίσθημα; Μα πώς; Οταν μαζί με αρκετές εκατοντάδες άλλους θεατές μέσα στο κτίριο Η της Πειραιώς 260 έμεινα να παρακολουθώ επί 110 λεπτά δίχως ανάσα, δίχως κιχ, μέσα στην υγρή ζέστη που δεν κατάφερε να εξορίσει ο ταπεινός κλιματισμός του χώρου, και στο τέλος δεν ήξερα αν είναι συγκίνηση, χαρά, ανάταση αυτό που ένιωθα; Μέσα στο άσπρο μαύρο της σκηνής και της οθόνης που συνδύασε ο «πρώτος αιρετικός» του εγχώριου θεάτρου Δημήτρης Μαυρίκιος – έτσι χαρακτηρίστηκε όταν από το 1977 ακόμη τόλμησε να μπολιάσει με κινούμενες εικόνες από οθόνης τη θεατρική δράση, ως δεινός κινηματογραφιστής ο ίδιος -, το μεταίσθημα δεν είχε μόνο άσπρο μαύρο, πάντως. Ούτε καν αποχρώσεις του γκρι. Είχε πιο πολλά χρώματα. Σε ένα στόρι που συνάρμοσε ο σκηνοθέτης μαζί με τον Δημήτρη Ντάσκα από τον ιδιαίτερο καθαρευουσιάνικο λόγο του Συριανού Ροΐδη στην «Πάπισσα», οδηγώντας τον νου του θεατή παράλληλα στην ιστορία της μικρούλας που έμελλε να γίνει πάπισσα, ως μοναχός Ιωάννης και όχι ως Ιωάννα, με εκείνη του ίδιου του δημιουργού της.

Ενα στόρι που ξεκινά με τον λιθοβολισμό και την άγρια θανάτωση της Πάπισσας Ιωάννας, τον 9ο αιώνα, την ώρα «που γεννάει το άωρον και θνησιγενές παπίδιον μπροστά στο εξαγριωμένο πλήθος που τη λιντσάρει» και μετά τον αφορισμό του έργου, δέκα αιώνες μετά, καταλήγει με τον ξαφνικό θάνατο του Εμμανουήλ Ροΐδη το 1904 στην Αθήνα.

Στην πορεία εμπλέκεται η ιστορία της μητέρας τού συγγραφέα Κορνηλίας Ροδοκανάκη και μετέπειτα Ροΐδη, που βρέθηκε ως Αϊσέ στον προθάλαμο του χαρεμιού του Πασά, αλλά και να χορεύει ως σύζυγος διπλωμάτη με τον βασιλιά Βιτόριο Εμανουέλε. Ο Ροΐδης, κωφός πια στα τελευταία του, γράφει και διαβάζει στην τυφλή Κορνηλία γράμματα που υποτίθεται ότι έστειλε ο αδελφός του Νικολής, που είχε αυτοκτονήσει χρόνια πριν στη Νίκαια της Γαλλίας.

Αυτή η σχέση του Ροΐδη με τη μητέρα του, πρότυπο για τον πλατωνικό έρωτα με την ηρωΐδα του Ιωάννα, που κουρεύεται στο μοναστήρι για να αναδυθεί ως Ιωάννης και να μπορεί να ζει τον έρωτά της – σε αρκετές σκηνές ολόγυμνη – με τον αγαπημένο της Φρουμέντιο διατρέχει όλο το κοινό, παράλληλο στόρι της μελλοντικής Πάπισσας και του συγγραφέα. Κάνοντας στάση στις «αυστηρές» θεούσες που ζητούν τον αφορισμό του Ροΐδη, με πικρόχολα λόγια, μέσα από την οθόνη. Οπως μέσα από την οθόνη, ασπρόμαυρες και επιβλητικές εμφανίζονται ως Αγίες οι Εβελίνα Παπούλια και η (ολόγυμνη) Λένα Κιτσοπούλου, μαζί με τον καθηλωτικό, αισθμαίνοντα και καταϊδρωμένο Πατέρα Κόρακα – Νίκο Καραθάνο.

Σε αδιάκοπη ροή, όπου δεν ξεχώριζε πού τελειώνει η σκηνή και πού ξεκινάει η οθόνη. Σε ένα κέντημα ιστορίας και συναισθημάτων, δίχως «κοιλιές», με την υποβλητική Ράνια Οικονομίδου – Κορνηλία να δίνει τον τόνο μόνη κάτω από έναν προβολέα και τη γοητευτική Γιουλίκα Σκαφιδά – Ιωάννα/Ιωάννη (πρόσφατο βραβείο Μελίνα Μερκούρη) σε ρεσιτάλ ομορφιάς και εσωτερικής δράσης.

Μεγάλο ατού; Η εξαιρετικά καθαρή εκφορά του λόγου από τους κοντά 20 ηθοποιούς, ώστε να μη χάνεται λέξη από το πρώτο μέρος – όπως εξήγησε από τα μεγάφωνα ο σκηνοθέτης – μιας τόσο καλοστημένης «πρόβας εν εξελίξει» πάνω στην «Πάπισσα Ιωάννα», ώσπου αφήνει την Αθήνα «με το πλοίο που την οδηγεί στη Ρώμη και στη μοίρα της να γίνει Πάπας».