Η Ελλάδα στον πολιτικό χάρτη της παγκόσμιας κρίσης

Η Ελλάδα είναι ένας παραμορφωτικός καθρέφτης για να διαβάσεις την έκταση και την εξέλιξη της παγκόσμιας κρίσης. Οχι μόνο η οικονομία δοκιμάστηκε κατά πρωτοφανή τρόπο, αλλά και οι πολιτικές επιπτώσεις της κρίσης τόσο στο κομματικό σύστημα όσο και στο επίπεδο των μαζικών πολιτικών συμπεριφορών έλαβαν εξαιρετικό χαρακτήρα. Αυτό γίνεται ευκρινέστερο από σχετικές διεθνείς συγκριτικές μελέτες που προσφέρουν μια ευρύτερη ματιά στο θέμα.

Είναι προφανές ότι όλες σχεδόν οι χώρες δοκιμάστηκαν δεινά από την κρίση. Με την κατάρρευση της Lehman Brothers στις 15 Σεπτεμβρίου 2008 επανεμφανίστηκαν τίτλοι όπως «Πολιτική σε σκληρούς καιρούς», οι οποίοι είχαν χρησιμοποιηθεί για τη Μεγάλη Κρίση του 1929. Οι συγκρίσεις των δύο κρίσεων έδωσαν και πήραν. Τελικά, η Μεγάλη Υφεση του 2008, όπως ονομάστηκε, διήρκεσε λίγο, μάλιστα οι πιο ανεπτυγμένες οικονομίες ανέκαμψαν γρήγορα. Αντίθετα εξάλλου με τη Μεγάλη Κρίση του 1929, στις περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που χτυπήθηκαν ιδιαίτερα όπως η ευρωπαϊκή περιφέρεια, οι πολιτικές επιπτώσεις ήταν περιορισμένες και οι μαζικές αντιδράσεις πολύ μετρημένες. Γιατί; Καταρχάς, γιατί η Ιστορία διδάσκει – και έτσι οι πολιτικές ηγεσίες των μεγάλων κρατών αντιμετώπισαν σωστότερα την παγκόσμια κρίση. Επειτα, γιατί το ιστορικό πλαίσιο είναι διαφορετικό. Δεν υπάρχει εναλλακτικό σχέδιο στον δημοκρατικό καπιταλισμό, όπως ήταν τότε ο φασισμός και ο κομμουνισμός. Η πίστη στη δημοκρατία είναι ισχυρότερη. Οι κοινωνίες είναι πλουσιότερες. Τα σύγχρονα κοινωνικά κράτη μετρίασαν τις κοινωνικές συνέπειες της ύφεσης και διατήρησαν ένα επαρκές αίσθημα ασφάλειας στην πλειονότητα των πολιτών.

Πόσο άλλαξαν οι πολιτικές αντιλήψεις και η πολιτική συμπεριφορά των πολιτών μέσα από την εμπειρία της Μεγάλη Υφεσης; Πολύ λίγο, διαπιστώνουν σχετικές συγκριτικές έρευνες που μελετούν όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ κατά την οξεία φάση της κρίσης 2008-2012 (N. Bermeo και Bartels L.M., «Μass politics in tough times», Oxford 2014). Ασφαλώς επιδεινώθηκε η ψυχολογία, αυξήθηκε η απαισιοδοξία, μειώθηκε η εμπιστοσύνη στους πολιτικούς θεσμούς, αλλού λίγο, αλλού πολύ, στην Ελλάδα κατέρρευσε. Στις περισσότερες όμως χώρες όλα αυτά δεν είχαν μείζονες πολιτικές επιπτώσεις. Ούτε οι γενικές πολιτικές αντιλήψεις ούτε οι πολιτικές συμπεριφορές ούτε οι πολιτικές προτιμήσεις ως προς τις θεμελιακές δημόσιες πολιτικές που αφορούν τις κοινωνικές δαπάνες, τη φορολογία, τη σχέση κρατικής παρέμβασης και αγοράς μεταβλήθηκαν ουσιωδώς. Ο κανόνας ήταν η συνέχεια των προ της κρίσης τάσεων, ενώ λίγες ήταν οι εξαιρέσεις χωρών όπου υπό το βάρος της κρίσης σημειώθηκαν μαζικές αλλαγές αντιλήψεων, σημαντική ενίσχυση του εξτρεμισμού, έντονες πολιτικές κινητοποιήσεις. Στις χώρες – εξαίρεση περιλαμβάνονται οι Ουγγαρία, Ελλάδα, Λετονία και Ισλανδία. Με τον τρόπο της η καθεμία.

Οι μεταβολές των πολιτικών αντιλήψεων στη διάρκεια της κρίσης όχι μόνο ήταν περιορισμένες, αλλά δεν συμπυκνώθηκαν σε ένα κυρίαρχο ιδεολογικοπολιτικό ρεύμα, αριστερό ή δεξιό. Η αριστερή μηχανιστική ανάλυση ότι οι οικονομικές κρίσεις οδηγούν σε «κοινωνική συνειδητοποίηση» και αριστερή στροφή αποδείχτηκε για πολλοστή φορά ψευδής και ανιστόρητη. Ούτε όμως η άποψη που θέλει τη Δεξιά να ευνοείται από την όξυνση του κοινωνικού ανταγωνισμού για τη διανομή των μειωμένων πόρων σε περιόδους ύφεσης έχει προς το παρόν επαληθευτεί. Και η Ακροδεξιά; Οι επιδόσεις της στη διάρκεια της κρίσης δείχνουν ότι συνεχίστηκε η προηγούμενη τάση ανόδου της, κυρίως στις βορειοευρωπαϊκές «συναινετικές δημοκρατίες», χωρίς όμως να σημειωθεί κάποια γενικευμένη «έκρηξη». Και στις τελευταίες ευρωεκλογές δεν επαληθεύτηκε η αναμενόμενη ραγδαία αύξησή της, παρά τις επιμέρους επιτυχίες, όπως της Λεπέν.

Οι αλλαγές στους εκλογικούς συσχετισμούς ήταν πολύ πιο έντονες από τις συγκρατημένες μεταβολές των πολιτικών αντιλήψεων. Οι πολίτες άλλαζαν κόμμα χωρίς να έχουν αλλάξει απαραιτήτως τις βασικές αντιλήψεις τους. Κυρίαρχη εκλογική συμπεριφορά ήταν η «τιμωρητική ψήφος» προς την κυβέρνηση, ανεξαρτήτως του ιδεολογικού της χρώματος. Η τιμωρητική διάθεση εκφράστηκε πιο έντονα και εύκολα όταν ο «στόχος» της ήταν ευδιάκριτος. Δηλαδή, όταν υπήρχαν αυτοδύναμες κυβερνήσεις, πόσω μάλλον αν συνδυάζονταν με την παρουσία του ΔΝΤ ή κάποιας τρόικας. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί μια «εκ των υστέρων» σοφία τόσο για το ΠαΣοΚ που ανέλαβε μόνο την ευθύνη της «διάσωσης» όσο και για την ΕΕ που καθιέρωσε μηχανισμούς επιτήρησης τύπου τρόικας. Σε όλες σχεδόν τις χώρες, η «τιμωρία» τής εκάστοτε κυβέρνησης ωφέλησε το αντίπαλο κατεστημένο κόμμα ή άλλα κατεστημένα κόμματα. Αντιθέτως, η Ελλάδα και η Ουγγαρία φέρονται ως παραδείγματα δραματικών αλλαγών του κομματικού τοπίου.

Σε αυτόν τον χάρτη των πολιτικών επιπτώσεων της κρίσης η Ελλάδα συνιστά επανειλημμένα διακριτή περίπτωση. Ισως δεν έχουμε συνειδητοποιήσει επαρκώς το πόσο. Επιπλέον, αρκούμαστε να εξηγούμε τις «εξαιρετικότητες» της περίπτωσής μας με το μέγεθος και τη διάρκεια της ύφεσης, αποδίδοντας μάλιστα τις ευθύνες στους «ξένους». Οι εξηγήσεις αυτές δεν είναι επαρκείς. Το βάθος της ύφεσης και οι αστοχίες των Μνημονίων εξηγούν κατά ένα μέρος την πολιτική ένταση, αλλά ισχύει και το αντίστροφο. Η πολιτική ανεπάρκεια να αντιμετωπίσουμε ορθολογικότερα και συναινετικότερα την κρίση επιδείνωσε την ύφεση και αύξησε τις παρενέργειες του «φαρμάκου». Αλλωστε, για να μετατραπεί ο «οικονομικός πόνος» σε πολιτική αντιπαράθεση και μαζική διαμαρτυρία χρειάζεται να μεσολαβήσουν πρόσθετοι πολιτικοί – ιδεολογικοί παράγοντες. Και από αυτούς εξαρτάται αν οι τρόποι αντιπαράθεσης και διαμαρτυρίας θα συμβάλουν στην αντιμετώπιση του προβλήματος ή την επιδείνωσή του.

Από τη συγκριτική έρευνα, δύο παράγοντες φαίνεται να έχουν ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική περίπτωση. Ο πρώτος είναι το μεγάλο βάρος που έχει στην απασχόληση ο δημόσιος τομέας και οι εργαζόμενοι σε αυτόν. Στις περιπτώσεις αυτές, ο δημόσιος τομέας «αμύνεται» αποτελεσματικότερα μετακυλώντας το κόστος στον ιδιωτικό, οι κινητοποιήσεις γίνονται πιο εύκολες και παρατεταμένες, εφόσον μάλιστα τα συνδικάτα του δημόσιου τομέα επιλέξουν μια στάση μετωπικής αντιπαράθεσης (γεγονός που συνέβη στην Ελλάδα, αλλά όχι στην Ιρλανδία). Ο δεύτερος παράγοντας είναι η στάση των κομμάτων, που στην περίπτωσή μας αναδεικνύει κρίσιμες όψεις της ελληνικής ιδαιτερότητας. Ο πολωτικός κομματικός ανταγωνισμός, η πολωτική πολιτική κουλτούρα που παραδοσιακά χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία, εκδηλώθηκε με ακόμα μεγαλύτερη ένταση στην περίοδο της κρίσης. Αναποτελεσματικές και έντρομες στον φόβο του πολιτικού κόστους κυβερνήσεις, κυνικές και ανεύθυνες αντιπολιτεύσεις, έτοιμες να προσφέρουν «πολιτική κάλυψη» σε κάθε κοινωνική αντίδραση προσβλέποντας στο εκλογικό όφελος. Το παιχνίδι είναι το ίδιο είτε το παίζει η ΝΔ, το ΠαΣοΚ, είτε ο ΣΥΡΙΖΑ. Σε ελάχιστες χώρες ο κομματικός ανταγωνισμός αποδεικνύεται τόσο υπονομευτικός του εθνικού συμφέροντος.

Συνήθως σε περιόδους κρίσης ενισχύεται η εθνική συνεννόηση. Εκτός αν επίκειται επανάσταση, αλλά δεν είναι αυτή η περίπτωσή μας. Η Ελλάδα δεν συνιστά «επαναστατική πρωτοπορία» που δείχνει τον δρόμο της ριζοσπαστικής αλλαγής στην Ευρώπη και στον κόσμο. Μέχρι νεωτέρας, η Ελλάδα είναι η πιο αποτυχημένη περίπτωση στην αντιμετώπιση της κρίσης και η πιο αργοπορημένη στην έξοδο από τη Μεγάλη Υφεση. Μια ματιά στον χάρτη τής κρίσης αρκεί. Η συνειδητοποίηση της σημερινής ελληνικής πολιτικής ιδιαιτερότητας συνιστά αναγκαίο όρο για την οριστική έξοδο από την κρίση και για την προώθηση της εθνικής ανασυγκρότησης. Πόσω μάλλον που οι καιροί παραμένουν δύσκολοι καθώς η παγκόσμια οικονομία βγήκε μεν γρήγορα από την ύφεση, αλλά η προοπτική μιας ασθματικής ανάκαμψης παραμένει.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου