Σε καθεστώς σεισμόπληκτου, σε ρόλο σεισμογράφου

Τέσσερα χρόνια μετά το πέρασμα της Ελλάδας σε κατάσταση χρεοκοπίας, η ελληνική πεζογραφική παραγωγή που εμπνέεται από την Κρίση συνθέτει πια ένα διαφοροποιημένο τοπίο. Στο κείμενο που ακολουθεί γίνεται μια προσπάθεια καταγραφής και αξιολόγησης των διαφόρων τάσεών της

Επειτα από τέσσερα χρόνια υψηλής κοινωνικής και πολιτικής σεισμικότητας, αυτό που τείνει να καθιερωθεί με τον όρο «λογοτεχνία της Κρίσης» έχει δώσει ήδη πολλά δείγματα. Τόσο πολλά ώστε μας κάνουν και λιγάκι καχύποπτους. Μήπως, μετά τη μόδα του ιστορικού και του αστυνομικού μυθιστορήματος, έχουμε τώρα και τη μόδα του «κρισεολογικού» ή, αν προτιμάτε, «μνημονιακού» μυθιστορήματος; Ετσι κι αλλιώς είναι συνηθισμένη τα τελευταία χρόνια η αναγωγή σε μόδα κάθε αγελαίου αυτοματισμού των αντιδράσεων σε φαινόμενα και καταστάσεις που θα περίμενε κανείς, τουλάχιστον μετά το αρχικό σοκ, να έχουν διεγείρει έναν κάποιον αναστοχασμό.

Ας κοιτάξουμε, λοιπόν, από πιο κοντά το θέμα μας.

Στην πρώτη, χρονικά, ομάδα πεζογραφημάτων με ευθείες αναφορές στην Κρίση βλέπαμε να κυριαρχούν αφ’ ενός η οργή και η καταγγελία, αφ’ ετέρου η ταύτιση με τη ματιά ανθρώπων που βίωναν σαστισμένοι και μουδιασμένοι την ξαφνική, αναπάντεχη και ανεξήγητη (για τους ίδιους) απώλεια των όποιων κοινωνικών κατακτήσεων και της όποιας ασφάλειάς τους. Κατ’ εξοχήν εκπρόσωπος της πρώτης από τις δύο αυτές εκδοχές ήταν ο Γιάννης Μακριδάκης, με χαρακτηριστικότερο δείγμα τη νουβέλα Λαγού μαλλί. Τη δεύτερη εκδοχή την εξέφραζαν κυρίως διηγήματα που δημοσιεύονταν μεμονωμένα εδώ κι εκεί ή συγκεντρωμένα σε έναν τόμο. Και οι δύο τάσεις είχαν κάτι κοινό: έβλεπαν την Κρίση σαν μια εξωγενή συμφορά (όπου το «έσω» ήταν εδώ, εξ αντιδιαστολής, η ελληνική κοινωνία). Φυσιολογική αντίδραση, αν δεχτούμε ως κριτήριο το κοινό αίσθημα, που ήταν (είναι ακόμη;) ακριβώς αυτό. Οχι ικανοποιητική αντίδραση όμως, αν επιμένουμε, ρομαντικά ίσως, να πιστεύουμε ότι η λογοτεχνία πρέπει να σκάβει κάτω από την επιφάνεια των φαινομένων και των συναισθημάτων.

Ακολούθησε μια τάση γραφικότητας, θα έλεγα, στην απεικόνιση όψεων της Κρίσης, αν και εννοείται ότι οι εκφραστές αυτής της τάσης δεν θα περιέγραφαν έτσι την προσέγγισή τους. Ο συγγραφέας έβλεπε τους πάσχοντες περίπου ως κάτι εξωτικό, οπωσδήποτε με συμπάθεια, ανάμεικτη με ένα κάποιο δέος, αλλά ουσιαστικά με το βλέμμα ενός φωτογράφου που απαθανατίζει σκηνές ενός παράδοξου και ακαθόριστα ανησυχητικού κοινωνικού τοπίου, χωρίς να επιχειρεί να ακτινογραφήσει ένα δράμα που του φαίνεται έτσι κι αλλιώς απροσπέλαστο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το Φακός στο στόμα του Χρήστου Χρυσόπουλου. Η πρόσφατη βράβευση αυτού του βιβλίου στο εξωτερικό υποδηλώνει ίσως ότι η στάση  αυτή ταιριάζει στους ξένους που βλέπουν εικόνες από την Ελλάδα της Κρίσης.

Διαμετρικά αντίθετη ήταν η διαχείριση του θέματος από τον Θεόδωρο Γρηγοριάδη στο μυθιστόρημα Το μυστικό της Ελλης. Εδώ, η Κρίση δεν παρουσιαζόταν ως αιφνίδια μεταστροφή της τύχης αλλά ως ραγδαία επιδείνωση μιας ήδη θλιβερής κοινωνικής πραγματικότητας (το μυθιστόρημα διαδραματιζόταν άλλωστε σε υποβαθμισμένες από παλιά συνοικίες της Αθήνας). Πράγμα σημαντικότερο, ο συγγραφέας εστίαζε στις προσπάθειες της μοναχικής ηρωίδας του να αντεπεξέλθει στις καταθλιπτικές συνθήκες με ένα άνοιγμα της ψυχής της προς τους ανθρώπους, προσφέροντας αγάπη και βοήθεια, όχι από ανθρωπιστικό καθήκον αλλά από μια εσώτερη ανάγκη της, που η Κρίση τη φέρνει στην επιφάνεια. Αλλά το μυθιστόρημα αυτό αποτελεί μάλλον μεμονωμένη περίπτωση ανάμεσα στους κυρίαρχους προσανατολισμούς της «λογοτεχνίας της Κρίσης».

Και έπειτα (αυτό το «έπειτα» βέβαια να μη ληφθεί με την αυστηρή έννοια, γιατί τα όρια των φάσεων που προσπαθούμε να διακρίνουμε σε μια τόσο βραχεία περίοδο είναι ρευστά και αλληλοεπικαλύπτονται), έπειτα, λοιπόν, είχαμε έναν εντυπωσιακό εκμωσαϊσμό του λογοτεχνικού σκηνικού. Παρατηρούμε, δηλαδή, εδώ και ένα – δυο χρόνια μια γοργά προϊούσα διαφοροποίηση των τρόπων που η Κρίση επηρεάζει τη συγγραφική έμπνευση.

Ενα ρεύμα, αν μπορούμε να μιλήσουμε για ρεύμα, είναι η χρήση του μοτίβου της δυστοπίας, είτε μελλοντολογικής (προέκταση και τερατοειδής εξέλιξη των σημερινών συνθηκών) είτε αχρονικής (επιτονισμός και αναγωγή τους σε έναν εφιαλτικό συμβολικό μύθο). Δύο δείγματα είναι, αντίστοιχα, τα μυθιστορήματα Αγρια Ακρόπολη του Νίκου Α. Μάντη και Κι αν δεν ξημερώσει; της Μαρίας Κουγιουμτζή. Αυτή η συγγραφική επιλογή ευνοεί μια ιδιαίτερα ευφάνταστη, παραστατική και υποβλητική πραγμάτευση του θέματος. Αλλά χρειάζεται και η βάσανος του στοχασμού για να μην υποκαταστήσουν οι εντυπώσεις το νοηματικό βάθος.

Μια άλλη διαφαινόμενη τάση, πολύ διαφορετική, είναι η προσπάθεια αναπτέρωσης του ηθικού, με την υπόδειξη νησίδων στον κοινωνικό χάρτη όπου ο λαϊκός πολιτισμός διατηρεί τη ζωντάνια του και παραδοσιακές ελληνικές αρετές, όπως το φιλότιμο, αντιστέκονται στον κυνισμό και τη διαφθορά μιας κοινωνίας σε αποσύνθεση. Ενδεικτικά είναι εδώ τα μυθιστορήματα Αλλάζει πουκάμισο το φίδι του Κώστα Ακρίβου και Η πόλη και η σιωπή του Κωνσταντίνου Τζαμιώτη. Το πρόβλημα με τέτοιου είδους προσεγγίσεις είναι ο προγραμματικός χαρακτήρας τους: οι συγγραφείς έχουν αποφασίσει από πριν ότι θα βρουν αυτό που εύχονται να βρουν (ή θα το κατασκευάσουν). Στο ύφος του Ακρίβου μάλιστα υπάρχει ένας ενοχλητικός πατριωτικός διδακτισμός, ενώ του Τζαμιώτη το εγχείρημα ζημιώνεται επιπλέον από έναν πλαδαρό ρεαλισμό και στερεότυπες λεπτομέρειες στην απεικόνιση του κοινωνικού τοπίου της Κρίσης.

Ωστόσο, το ποσοτικά ισχυρότερο ρεύμα, που φαίνεται μάλιστα να διογκώνεται ολοένα, είναι αυτό που προσεγγίζει την Κρίση με τις μεθόδους του αστυνομικού μυθιστορήματος. Πρόδρομος στάθηκε εδώ ο μετρ του είδους Πέτρος Μάρκαρης με την Περαίωση. Αλλά ο Μάρκαρης, εκτός από την αναμφισβήτητη λογοτεχνικότητα των βιβλίων του, έχει να επιδείξει και μια χειρουργική λεπτουργία στην ενασχόλησή του με την κοινωνική παθολογία. Ενώ σχεδόν όλοι όσοι τον ακολουθούν σε αυτό τον δρόμο δίνουν μάλλον χονδροειδείς κατασκευές, με τυποποιημένους κοινωνικούς χαρακτήρες (ο υποκριτής και ανεύθυνος πολιτικός, ο διεφθαρμένος κρατικός αξιωματούχος, ο κυνικός επιχειρηματίας, ο περιθωριακός με τις υγιείς αρχές, η έντιμη πόρνη, ο συμπαθητικός μετανάστης κ.λπ.) και με εύπεπτα επιμύθια. Το αστυνομικό μυθιστόρημα προσλαμβάνει την Κρίση με τους όρους που διέπουν και το ίδιο: τους όρους μιας μόδας.

Να βγάλουμε ένα συμπέρασμα από αυτό τον απολογισμό; Δεν μπορούμε να πούμε ότι η «λογοτεχνία της Κρίσης» δεν παρουσιάζει καμιά εξέλιξη. Ούτε να τη μεμφθούμε επειδή δεν μας έχει δώσει ακόμη ένα μεγαλόπνευστο, πολυπρισματικό μυθιστόρημα. Μπορούμε όμως να σημειώσουμε προβληματισμένοι ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν διακρίνονται στα ώς τώρα πεπραγμένα της ίχνη κάποιας σημαντικής αλλαγής του τρόπου που βλέπουμε τον εαυτό μας, είτε ως  κοινωνία είτε ως άτομα.