Ο πόλεμος μέσα από τα μάτια των φαντάρων

Στον αιώνα που μεσολάβησε από την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, υπήρξαν πιο αιματηρές και πιο βάρβαρες συγκρούσεις. Ομως ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος παραμένει ξεχωριστός. Μια φιλόδοξη έκθεση στο κέντρο Χάρι Ράνσομ του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Οστιν, με τον τίτλο «Ο κόσμος σε πόλεμο, 1914-1918», εξηγεί γιατί. Υπάρχουν πιο πολλά από όσα μπορεί κάποιος να κατανοήσει. Στις αρχές του Σεπτεμβρίου του 1914, έπειτα από μόλις ένα μήνα συγκρούσεων, οι Γάλλοι είχαν 260.000 θύματα και ο γερμανικός στρατός βρισκόταν περίπου 50 χλμ. από το Παρίσι. Το 1915, ένα εκατομμύριο ρώσοι στρατιώτες παραδόθηκαν στους στρατούς της Γερμανίας και της Αυστρίας. Και το 1916 η μάχη του Βερντέν διήρκεσε 10 μήνες, με περισσότερα από 700.000 θύματα. Συνολικά, οι νεκροί μεταξύ των στρατιωτών υπολογίζεται ότι ξεπέρασαν τα 10 εκατομμύρια.

Καθώς όμως κάποιος εξετάζει τα 470 εκθέματα κατανοεί τις πολιτιστικές επιπτώσεις αυτού του πολέμου και την μακρά σκιά του. Εκτός από φωτογραφίες και διαγράμματα των οχυρωμάτων και προπαγανδιστικές αφίσες από Ρωσία, Γαλλία, Γερμανία και Βρετανία υπάρχουν ημερολόγια, γράμματα, απομνημονεύματα, ποιήματα, διηγήματα και πίνακες. Η έκθεση θέλει να ρίξει φως «στην εμπειρία του πολέμου από την πλευρά όσων συμμετείχαν αλλά και όσων τον παρατηρούσαν. Να αναδείξει τη βαθιά προσωπική εμπειρία του πολέμου». Πριν από το 1914 οι πόλεμοι δεν θεωρούνταν άστοχοι αλλά ασκήσεις πολιτικής εξουσίας. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε αυτή την αντίληψη, κυρίως μέσω των προσωπικών εμπειριών που καταγράφηκαν από ανθρώπους που έλαβαν μέρος σε αυτόν, με λέξεις αλλά και με εικόνες. Σήμερα, ο πόλεμος αυτός θεωρείται προϊόν ενός ανεξέλεγκτου μηχανισμού με υπεύθυνες όλες τις κυβερνήσεις και μεγάλο κόστος σε ανθρώπινες ζωές.

Καλλιτέχνες από τα εμπλεκόμενα κράτη πήγαν στην πρώτη γραμμή του μετώπου και πολλοί σκοτώθηκαν. Υπηρέτησαν εκεί με ενθουσιασμό και έγραψαν τις εμπειρίες τους. Ο γάλλος ποιητής Σιλβέν Ρογιέ σε γράμμα του στον Πικάσο μιλά για έναν φίλο τους. «Ο Μπρακ πληγώθηκε» αναφέρει. Ο συγγραφέας Χιου Γουάλπολ εντάχθηκε στον ρωσικό Ερυθρό Σταυρό επειδή η κακή του όραση δεν του επέτρεψε να υπηρετήσει στον βρετανικό στρατό. Εγραφε στον Χένρι Τζέιμς το 1915: «Προχθές 800 τραυματίες μέσα σε 12 ώρες. Εκοβα δάχτυλα με ένα ψαλίδι, σαν να μην τρέχει τίποτα!». Μεταξύ των οδηγών ασθενοφόρων ήταν ο ΕΜ Φόρστερ, ο Ερνεστ Χέμινγουεϊ, ο Σόμερσετ Μομ, ο Τζον Ντος Πάσος, ο Ε. Κάμινγκς και ο Ζαν Κοκτό. Αν λέμε συχνά ότι την ιστορία την αφηγούνται οι νικητές, την ιστορία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου την αφηγήθηκαν δεκάδες απογοητευμένοι συγγραφείς και καλλιτέχνες. Οπως ο Εριχ Μαρία Ρεμάρκ στο «Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο».