Ηταν κάποτε ο Λούλα

Στη Βραζιλία οι προεδρικές εκλογές και τα Μουντιάλ συμπίπτουν. Το 1994 λίγο καιρό μετά το Τέτρα (την τέταρτη φορά που η χώρα κέρδισε το Παγκόσμιο Κύπελλο) εξελέγη πρόεδρος ο Κεντροδεξιός Φερνάντο Καρντόζο. Το 2002 το Πέντα (η πέμπτη νίκη της σελεσάο σε Μουντιάλ) σημειώθηκε λίγο πριν από την εκλογή του Λουίζ Ινάσιο ντα Σίλβα, γνωστού ως Λούλα. Ως το πρώτο μέλος του «πόβο», του λαού, που εγκαταστάθηκε στο μέγαρο Αλβοράδα, η νίκη του Λούλα ήταν συμβολική για τη Βραζιλία. Σήμανε επίσης αλλαγή στο προεδρικό στυλ. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Λούλα είχε εκμυστηρευθεί στους πιο στενούς του συνεργάτες ότι, αν νικούσε, θα τοποθετούσε ποδοσφαιρικά τέρματα στους κήπους του προεδρικού μεγάρου. «Αυτό το μέγαρο είναι λυπημένο επειδή ο Φερνάντο Καρντόζο δεν έπαιζε ποτέ ποδόσφαιρο» είχε πει. Ο Λούλα τήρησε την υπόσχεσή του.

ΔΕΞΙ ΧΑΦ. Λίγο μετά την ορκωμοσία του το 2003, ένα μικρό γήπεδο κατασκευάστηκε πίσω από το μέγαρο. Εκεί περνούσε τα Σαββατοκύριακά του παίζοντας ποδόσφαιρο με συνεργάτες του και μετά όλοι κάθονταν για μπάρμπεκιου και μπίρες. Η αγαπημένη θέση του Λούλα ήταν δεξί χαφ, η ίδια όπως έλεγε που είχε ο Ζιζίνιο στο Μουντιάλ του 1950. Οι φίλοι του όμως σχολίαζαν  ότι το στυλ του προέδρου έμοιαζε με εκείνο του βετεράνου Ρομάριο – τριγυρνούσε στη μικρή περιοχή και περίμενε πάσες. Ο ίδιος ο Λούλα που ξεκίνησε από μεταλλεργάτης συνήθιζε να αφηγείται το εξής περιστατικό: μια φορά, κατά τη διάρκεια ενός παιχνιδιού στο προεδρικό μέγαρο βρέθηκαν αντίπαλοι ο Αλμπέρτο Γκράνα, γενικός γραμματέας του μεγαλύτερου εργατικού συνδικάτου της χώρας, και ο υπουργός Οικονομικών Αντόνιο Παλότσι. Σε μια κόντρα ο υπουργός έπεσε και έσπασε την κνήμη του, ενώ ο Γκράνα χόρευε με την μπάλα γύρω του. «Ολοι σκεφτόμασταν γελώντας τους τίτλους της επόμενης ημέρας» αφηγείτο ο Λούλα: «Υπουργός πέφτει έπειτα από σύγκρουση με το συνδικάτο».

Πόσο ειρωνικό είναι, άραγε, η πολιτική κληρονομιά του κολλημένου με την μπάλα Λούλα να αμφισβητείται με αφορμή το Μουντιάλ που φιλοξενείται στη Βραζιλία; Τι είναι αυτό που έκανε τη χώρα που, όπως είπε ο Μπαράκ Ομπάμα το 2009 αγκαλιάζοντας τον Λούλα, είχε τον «πιο δημοφιλή πολιτικό στη Γη» να βλέπει τώρα απεργίες και συγκρούσεις διαδηλωτών με αστυνομικούς στους δρόμους καθημερινά; Πώς η εικόνα του Λούλα θάμπωσε τόσο πολύ πίσω από τη σκόνη των εργοταξίων για τα γήπεδα του Μουντιάλ, την ώρα που χιλιάδες νέοι Βραζιλιάνοι ζητούν κάποια από τα δισεκατομμύρια δολάρια που ξοδεύτηκαν για το Παγκόσμιο Κύπελλο να δοθούν για νοσοκομεία και σχολεία; Ο 68χρονος πρώην πρόεδρος παραμένει ίνδαλμα για αρκετά εκατομμύρια Βραζιλιάνων τους οποίους έβγαλε από την απόλυτη φτώχεια με τα προγράμματα Πείνα Μηδέν και Οικογενειακό Επίδομα. Φαίνεται όμως ότι τα σκάνδαλα που έπληξαν τις δύο θητείες του αλλά και η έλλειψη προγραμμάτων για υποδομές έχουν ξεσηκώσει τη μεσαία τάξη.

ΤΑ ΧΡΗΜΑΤΑ. Το Μουντιάλ και τα 11,5 δισ. δολάρια που ξοδεύτηκαν για τη φιλοξενία του από την κυβέρνηση αποτέλεσαν την αφορμή για να μάθει ο κόσμος ότι η Βραζιλία που τόσο περήφανα εντάχθηκε στις αναδυόμενες αγορές των BRICS μαζί με τη Ρωσία, την Ινδία, την Κίνα και τη Νότια Αφρική, έχει βαθιά διαρθρωτικά προβλήματα. Και πολλούς πολίτες εξοργισμένους με το κυβερνών κόμμα Παρτίδο ντος Τραμπαλιαδόρες (Εργατικό Κόμμα) που ιδρύθηκε τον Φεβρουάριο του 1980 από διανοούμενους και συνδικαλιστές, μεταξύ των οποίων και ο Λούλα, ως η αριστερή απάντηση εν μέσω της στρατιωτικής χούντας.

Ο Λούλα ήταν τρεις φορές υποψήφιος μέχρι τελικά να εκλεγεί πρόεδρος, το 2002. Αφότου ανέλαβε, η οικονομία της χώρας αναπτυσσόταν ετησίως με ρυθμό 4%, εκατομμύρια άποροι βγήκαν από τη φτώχεια και η χώρα απέκτησε διεθνές κύρος. Ωστόσο, αν στην πρώτη εκλογή ο Λούλα ήταν ο υποψήφιος της ελπίδας και της προόδου, στη δεύτερη έγινε το «μικρότερο κακό», με το γόητρό του ήδη αμαυρωμένο από σκάνδαλα που πλήθαιναν. Μάλιστα το 2006 ο Λούλα κόντεψε να μην περάσει στο δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών λόγω του υψηλού ποσοστού που συγκέντρωσε η Ελοΐζα Ελένα, πρώην βουλευτής του Εργατικού Κόμματος (ΡΤ) η οποία είχε αποπεμφθεί επειδή αντιδρούσε στην αλλαγή πολιτικής του κυβερνώντος κόμματος, που φάνηκε να απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τις δεσμεύσεις του προς τις μεγάλες μάζες.

Τα προγράμματα της κυβέρνησης ήταν εκείνα που «πέτυχαν» την επανεκλογή του Λούλα. Ιδιαίτερα το Οικογενειακό Επίδομα που παρείχε χρήματα και τρόφιμα σε 11 εκατ. οικογένειες, κυρίως στα βορειοανατολικά της χώρας. Και κάπου εκεί άρχισε η στροφή του ΡΤ, το οποίο καθώς αποξενωνόταν από τα εργατικά συνδικάτα και τα κοινωνικά κινήματα έγινε κυρίως «κόμμα της αγροτιάς».

Ομως η αυξημένη βοήθεια προς τους φτωχούς – σχεδόν το 1/4 του συνολικού πληθυσμού – πρέπει να καταγραφεί στο πλαίσιο της γενικότερης πολιτικής. Σε αυτή περιλαμβάνεται η μείωση των συντάξεων των δημοσίων υπαλλήλων κατά 30% και η καθιέρωση «ευέλικτων» εργατικών νόμων, που επιτρέπουν εύκολες απολύσεις. Και παρότι η κυβέρνηση του Λούλα τριπλασίασε τις κοινωνικές δαπάνες φθάνοντας τα 8 δισ. δολάρια κατά την πρώτη θητεία, προτεραιότητα αποτέλεσε η αποπληρωμή του εξωτερικού χρέους των 150 δισ. δολαρίων, μεταξύ των οποίων και πολλά δάνεια που είχε πάρει η στρατιωτική δικτατορία. Εν μέσω όλων αυτών, οι μεταρρυθμίσεις για τη γη – θέμα που οδήγησε στη γέννηση του πιο ισχυρού κοινωνικού κινήματος στη Βραζιλία – ήταν ελάχιστες. Περίπου 25.000 οικογένειες έλαβαν κομμάτια γης κάθε χρόνο της προεδρίας Λούλα όταν η αρχική υπόσχεση ήταν για 100.000 οικογένειες ετησίως και όταν ο αντίστοιχος αριθμός για την προηγούμενη νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση του Φερνάντο Καρντόζο ήταν 48.000 οικογένειες ετησίως.

Το ξέσπασμα των σκανδάλων και η μεταφορά της ηγεσίας του ΡΤ από τους εργάτες σε συνεργάτες του προέδρου άλλαξε και την ιστορική βάση του κόμματος. Φυσικά ο Λούλα, που ξεκίνησε να εργάζεται λουστράκος από τα επτά χρόνια του, παρέμεινε ο πρόεδρος των φτωχών διότι αύξησε το εισόδημά τους. Αυτό όμως ήταν τελικά λίγο σε σύγκριση με όσα υποσχέθηκε ότι θα κάνει, δηλαδή την αύξηση της φορολόγησης στους πλούσιους και στις μεγάλες επιχειρήσεις προκειμένου να χρηματοδοτηθούν νέες θέσεις εργασίας και οι υποδομές στην υγεία και στην παιδεία που καταρρέουν.

ΧΩΡΙΣ ΑΕΡΑ ΝΙΚΗΣ. «Το να είσαι πρόεδρος» είχε πει παλιά ο Λούλα, «μοιάζει με το να είσαι προπονητής: δεν έχει σημασία να φας μερικά γκολ στην αρχή του παιχνιδιού αν τελικά κερδίσεις το παιχνίδι». Η συνέχιση της πολιτικής του από τη διάδοχο που επέλεξε ο ίδιος, την πρώην αντάρτισσα Ντίλμα Ρούσεφ, δεν είχε αέρα νίκης. Αλλωστε ο ίδιος παρασκηνιακά συνεχίζει να κινεί τα νήματα. Ολα αυτά κατέβασαν εκατομμύρια Βραζιλιάνους στον δρόμο διαμαρτυρόμενους για τις υψηλές τιμές στα τρόφιμα και σε πολλά άλλα προϊόντα, λόγω των φόρων που πολλές φορές αντιπροσωπεύουν το 80% της συνολικής τιμής. Το ποδόσφαιρο ένωσε και πάλι τους Βραζιλιάνους, αυτή τη φορά όμως εναντίον των αιρετών ηγετών τους.

Η βραζιλιάνα φίλη είναι κατηγορηματική: «Αν η εθνική μας ομάδα ποδοσφαίρου δεν πάει καλά στο Μουντιάλ, οι ταραχές που θα ξεσπάσουν στη χώρα θα είναι άνευ προηγουμένου». Η ποδοσφαιρική μαεστρία του Ντάνι Αλβες και του Τιάγκο Σίλβα αποτελούν πλέον τον μοναδικό συνεκτικό ιστό για τη Βραζιλία των 200 εκατ. κατοίκων και των μεγάλων αντιθέσεων.