Η εκρηκτική χρονιά του Φώτη Κουβέλη: Το μαύρο κουτί μιας πολιτικής συντριβής

Για τον Φώτη Κουβέλη ο τελευταίος χρόνος ήταν annus horribilis – ένα (κυριολεκτικά) φοβερό, καταιγιστικό δωδεκάμηνο. Βγήκε από την κυβέρνηση. Αποξένωσε τους στενότερους συνεργάτες του. Περιχαρακώθηκε σε έναν στενό κύκλο «πιστών». Αυτοτραυματίστηκε με συμμαχίες που σε κάποιες περιπτώσεις ναυάγησαν πριν καλά καλά συναφθούν. Και, εν τέλει, συνετρίβη στις ευρωεκλογές, οδηγώντας το κόμμα που ο ίδιος ίδρυσε στο χείλος της πολιτικής εξαφάνισης. Ο διχασμός της ΔΗΜΑΡ και η δημοσκοπική της καθίζηση πυροδοτήθηκαν μετά την έξοδό της από την κυβέρνηση.  Αυτό καταλογίζεται ως στρατηγικό σφάλμα στον Φώτη Κουβέλη. Από τότε, λένε, έχασε την πυξίδα του. Από τότε όλες οι κινήσεις του μοιάζουν με αλυσίδα λαθών που επιδείνωναν αντί να θεραπεύουν την κρίση προσανατολισμού της ΔΗΜΑΡ. Ηταν μια πτώση χωρίς αλεξίπτωτο. Ή, όπως αλληγορικά το περιγράφει έμπειρος πολιτικός που είχε από καιρό πάρει τις αποστάσεις του από την Αγίου Κωνσταντίνου: «Πήγε να περάσει το ποτάμι. Μετάνιωσε. Πήγε να γυρίσει πίσω. Πνίγηκε».

Η στροφή

Βράδυ Δευτέρας, 17 Ιουνίου 2013. Στο Μαξίμου τα φώτα είναι αναμμένα. Η σύσκεψη των τριών κυβερνητικών εταίρων έχει ξεπεράσει ήδη τις τρεις ώρες. Πάνω στο τραπέζι των συσκέψεων βρίσκεται μια πιατέλα με κεράσια – μπροστά στον Βαγγέλη Βενιζέλο – και ένα σταχτοδοχείο γεμάτο αποτσίγαρα – μπροστά στον Φώτη Κουβέλη. Ο πρόεδρος της ΔΗΜΑΡ κάθεται στην άκρη του τραπεζιού. Είναι ο λιγότερο ομιλητικός, ο πιο σκεπτικός από τους τρεις. Οι αρχηγοί δεν διαπραγματεύονται. Είναι σε φάση αναμονής. Περιμένουν την απόφαση του προέδρου του ΣτΕ Κωνσταντίνου Μενουδάκου επί της αίτησης αναστολής που έχουν καταθέσει οι εργαζόμενοι της ΕΡΤ.

Πέντε ημέρες μετά το λουκέτο στην κρατική τηλεόραση η σολωμόντειος απόφαση Μενουδάκου – που φτάνει τελικώς στο Μαξίμου αργά το βράδυ της Δευτέρας – λειτουργεί ως η αρχή του τέλους της κυβερνητικής κρίσης. Οριοθετεί για τους εταίρους ένα πλαίσιο συμφωνίας, που δυσκολεύονταν οι ίδιοι να βρουν στις προηγούμενες διαβουλεύσεις τους. Στη σύσκεψη της επόμενης Τετάρτης, με καμβά την απόφαση Μενουδάκου, Σαμαράς, Βενιζέλος και Κουβέλης φαίνεται να ξεπερνούν τον σκόπελο της ΕΡΤ και έρχονται σε καταρχήν συμφωνία για τη συνέχιση της κυβερνητικής τους συνεργασίας. Και εδώ η αφήγηση διχάζεται.

Σύμφωνα με τους τότε συνεργάτες του προέδρου της ΔΗΜΑΡ, ο ίδιος ο Κουβέλης το βράδυ της Τετάρτης τούς είπε «συνεχίζουμε». Αυτή την εικόνα για πρόοδο στις διαπραγματεύσεις μετέφεραν οι ίδιοι και στους δημοσιογράφους. Μέχρι το πρωί της επομένης, όταν άκουσαν εμβρόντητοι τον Κουβέλη να τους λέει «φεύγουμε».

«Η στροφή έγινε σε χρόνο ντε τε. Ακόμη δεν έχω καταλάβει τι συνέβη» λέει σήμερα τότε στενός συνεργάτης του προέδρου της ΔΗΜΑΡ.

Σύμφωνα με την εκδοχή του περιβάλλοντος του Κουβέλη, η ΕΡΤ ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Η κυβέρνηση, λένε, «είχε γείρει μονόμπαντα δεξιά». Θυμίζουν τον ρόλο του Μπαλτάκου, την «ταπείνωση» Ρουπακιώτη με το Αντιρατσιστικό, τη μονομερή αποπομπή Κικίλια από τη διοίκηση του ΟΑΕΔ. «Η προγραμματική συμφωνία είχε γίνει χαρτοπόλεμος. Κινδυνεύαμε να χάσουμε την ψυχή μας» λέει σήμερα ένας από τους προεδρικούς της ΔΗΜΑΡ.

Ωστόσο η πλευρά που διαφώνησε με την έξοδο από την κυβέρνηση επισημαίνει ότι η έξοδος δεν έγινε αμέσως μετά το κλείσιμο της ΕΡΤ. Αντιθέτως, η ΔΗΜΑΡ διαπραγματευόταν τους όρους της παραμονής της στην κυβέρνηση όταν, ξαφνικά, αποφάσισε να πηδήξει από το σκάφος. Δεν υπήρχε στρατηγική εξόδου. Η στροφή, λένε, έγινε απότομα. Και, κατά την διατύπωση στελέχους της μειοψηφίας, «”ψωμώθηκε” αργότερα με την επιχειρηματολογία της πίεσης από τα δεξιά».

Οι πρώτοι κλυδωνισμοί

Η πρώτη επίπτωση της εξόδου φάνηκε την ίδια ημέρα στο εσωτερικό της ΔΗΜΑΡ. Ο γραμματέας του κόμματος Σπύρος Λυκούδης, ο εκπρόσωπος Τύπου Ανδρέας Παπαδόπουλος και άλλα στελέχη αποστασιοποιούνται από τον Κουβέλη. «Εσπασαν οι πολιτικοί μας δεσμοί κι αφού διαφωνούσαμε σε κάτι τόσο σημαντικό έπρεπε να μείνουμε στην άκρη» λέει ένας από τους διαφωνούντες. Ο Κουβέλης από τότε αρχίζει να διαμορφώνει γύρω του μια νέα ηγετική ομάδα.

Παράλληλα, αρχίζουν να γίνονται αισθητές και οι βαθύτερες επιπτώσεις, έξω από τον μικρόκοσμο της Αγίου Κωνσταντίνου. Η ΔΗΜΑΡ εμφανίζει ραγδαία πτώση στις δημοσκοπήσεις.

«Στις εκλογές του Ιουνίου το 47% των ψηφοφόρων της ΔΗΜΑΡ την ψήφισαν για πρώτη φορά» λέει άνθρωπος που είχε συμμετάσχει το 2012 στην εκλογική προσπάθεια του κόμματος. «Τι σημαίνει αυτό; Τη ΔΗΜΑΡ είχαν εγκαταλείψει οι σκληροί “αντιμνημονιακοί” – αλλά την ψήφισαν περισσότεροι για να μπει στην κυβέρνηση. Το προεκλογικό σύνθημα ήταν “εντολή για λύση”. Και με αυτό η ΔΗΜΑΡ, παρά τις συνθήκες πόλωσης, ήταν το μόνο από τα μικρά κόμματα που αύξησε ελαφρώς τα ποσοστά από τον Μάιο στον Ιούνιο».

Σύμφωνα με αυτή την ανάλυση, η ΔΗΜΑΡ, που είχε ήδη χάσει τους αντιμνημονιακούς, αποχωρώντας από την κυβέρνηση έχασε και αυτούς που την είχαν επιλέξει ως «Αριστερά της ευθύνης».

Η ζάλη

Η τάση δεν αντιστράφηκε. Η ΔΗΜΑΡ συνέχισε να φυλλορροεί. Και όσο φυλλορροούσε τόσο γινόταν δυσκολότερο για τους παλαιούς συνεργάτες του Κουβέλη να εξηγήσουν τις κινήσεις του.

Το τέλος του καλοκαιριού τον βρίσκει να συζητά με τον Ανδρέα Λοβέρδο. Εναν μήνα μετά ηγετικά στελέχη της ΔΗΜΑΡ συνυπογράφουν τη διακήρυξη των 58. Η Αγίου Κωνσταντίνου αντιδρά αμέσως εχθρικά. Η Κεντρική Επιτροπή συγκαλείται και καταδικάζει επισήμως την Πρωτοβουλία για την Κεντροαριστερά.

Μία εβδομάδα πριν από το 2ο Συνέδριο της ΔΗΜΑΡ στελέχη της όπως ο Γρηγόρης Ψαριανός αγνοούν τη γραμμή του κόμματος και δίνουν το «παρών» στην ιδρυτική εκδήλωση της Πρωτοβουλίας των 58 στο Ακροπόλ. Ο Κουβέλης θα επισημοποιήσει το ρήγμα στο Συνέδριο ζητώντας από τους διαφωνούντες να κατέβουν με χωριστό ψηφοδέλτιο στις εκλογές για την Κεντρική Επιτροπή. Ο ίδιος επανεκλέγεται στην προεδρία του κόμματος με ποσοστό 81,21%. «Ο μηχανισμός ήταν ισχυρός» λέει στέλεχος με μακρά διαδρομή στην ανανεωτική Αριστερά. «Ομως ο μηχανισμός δείχνει πάντα τη δύναμή του όταν υπάρχει έλλειμμα πολιτικής. Οταν όλα πάνε στραβά».

Στο Συνέδριο κάνουν για πρώτη φορά την εμφάνισή τους και πρώην υπουργοί του ΠαΣοΚ, όπως ο Χάρης Καστανίδης και ο Πάνος Μπεγλίτης. Η Αγίου Κωνσταντίνου εμφανίζεται έτσι να απορρίπτει την προσέγγιση με το «κυβερνητικό» ΠαΣοΚ, ενώ ταυτόχρονα άνοιγε κυριολεκτικά τις πόρτες σε παλαιά του στελέχη. Στις κομματικές συσκέψεις για τη συγκρότηση του τρίτου πόλου μετέχουν πλέον, εκτός από τους δύο προαναφερθέντες, και άλλα πρώην πράσινα στελέχη, όπως ο Στ. Μανίκας και ο Μ. Σταυρακάκης.

Οι συνεργασίες αυτές δεν θα κρατήσουν για πολύ. Η προσέγγιση με τον Ανδρέα Λοβέρδο στα τέλη Ιανουαρίου θα είναι ήδη παρελθόν – με αλληλοκατηγορίες για το ποιος προκάλεσε το ναυάγιο των συζητήσεων για κοινή κάθοδο στις ευρωεκλογές. Λίγο πριν από τις κάλπες του Μαΐου ο Μπεγλίτης δηλώνει δημοσίως ότι αποχωρεί από τη ΔΗΜΑΡ και θα ψηφίσει Ελιά.

«Ηταν προφανές ότι δεν υπήρχε σχέδιο» λέει στέλεχος που είχε ήδη εξοριστεί από τη λήψη αποφάσεων του κόμματος. «Βλέπαμε άσκηση πολιτικής μόνο με ορίζοντα εικοσιτετραώρου».

«Εγιναν λάθη με τις συνεργασίες» παραδέχεται συνεργάτης του προέδρου της ΔΗΜΑΡ με αδιάκοπη συμμετοχή στον στενό ηγετικό πυρήνα. Ο ίδιος ομολογεί ότι δοκίμασε δυσάρεστη έκπληξη από την τελευταία κίνηση με την οποία ο Κουβέλης επιχείρησε να σώσει την παρτίδα των ευρωεκλογών: την κοινή του εμφάνιση με τον Γιώργο Παπανδρέου στην παρουσίαση του βιβλίου της Μαριλένας Κοππά. «Δεν το είχαμε συζητήσει» λέει. «Αιφνιδίασε ακόμη κι εμάς».

Το Βατερλώ

Η δεξαμενή των παπανδρεϊκών κάθε άλλο παρά βοήθησε τη ΔΗΜΑΡ να λύσει τη σύγχυση που η ίδια είχε προκαλέσει στο εκλογικό της ακροατήριο. Στην ευρωκάλπη το κόμμα έχασε 316.000 από τις 385.000 ψήφους του Ιουνίου του 2012.

Τα στελέχη που παραμένουν κοντά στην ηγεσία ομονοούν ότι για το αποτέλεσμα έφταιξε η τακτική του «ούτε-ούτε». «Λέγαμε ότι δεν συνεργαζόμαστε ούτε με τον ΣΥΡΙΖΑ ούτε με τη ΝΔ και το ΠαΣοΚ. Ηταν θολή η γραμμή μας και δεν μας βοήθησε σε συνθήκες πόλωσης», λέει στέλεχος της ηγετικής ομάδας. Και νιώθει την ανάγκη να επισημάνει ότι «οι ψηφοφόροι μας δεν πήγαν στην Ελιά. Πήγαν στο Ποτάμι».

«Πραγματικά απορούσα», θα πει στέλεχος της μειοψηφίας. «Φτάναμε στις κάλπες κι ειλικρινά έψαχνα να βρω τον λόγο που θα είχε κάποιος για να μας ψηφίσει».

Η ψυχανάλυση

Τι οδήγησε τον Κουβέλη σε αυτή την πορεία, που εκ των υστέρων αποδείχτηκε αυτοκαταστροφική; Δεν έβλεπε τα σημάδια; Δεν διάβαζε τις δημοσκοπήσεις; Ακόμη και οι άνθρωποι που συνδέονται μαζί του με πολύ στενούς και πολύ παλιούς προσωπικούς και πολιτικούς δεσμούς δυσκολεύονται να δώσουν απαντήσεις.

«Τι να σας πω; Ακουγα πράγματα που νόμιζα ότι η ανανεωτική Αριστερά τα είχε εγκαταλείψει. Ακουγα για συνωμοσίες, για υπονομευτές, για στημένες δημοσκοπήσεις. Για δημοσκοπήσεις που ήταν “δημοσκοπεύσεις”» λέει ένας από αυτούς. «Το μόνο προφανές ήταν ότι είχαμε να κάνουμε με ένα κόμμα που αδυνατούσε να δει το προφανές».

Οι ερμηνείες των ανθρώπων του Κουβέλη που στην πορεία διαφώνησαν μαζί του εστιάζουν στη «θρυαλλίδα» της εξόδου από την κυβέρνηση. «Ο Φώτης ποτέ δεν πίστεψε ότι η επιτυχία της ΔΗΜΑΡ περνούσε μέσα από την επιτυχία της κυβέρνησης. Τον κατέλαβε η εγγενής φοβία της Αριστεράς για την εξουσία. Τι να κάνουμε; Η Αριστερά δεν είχε εμπειρία συμμετοχής στην εξουσία. Και φαινόταν αυτό. Ο Φώτης μπήκε στην κυβέρνηση μόνο από ανάγκη. Συμμετείχε μόνο ενοχικά».

«Φύγαμε από τον ΣΥΡΙΖΑ γιατί πιστεύαμε στην Αριστερά της ευθύνης, στην Αριστερά της συμμετοχής» θα συμπληρώσει ένα από τα ιδρυτικά στελέχη της ΔΗΜΑΡ. «Κάναμε τότε ένα άλμα ριψοκίνδυνο. Και μετά τις εκλογές αισθανθήκαμε κιόλας δικαιωμένοι. Φαίνεται ότι βιαστήκαμε…».