Ο ανανεωτής του τουρκικού σινεμά

Μεγάλης διάρκειας μονοπλάνα, χαρακτήρες που είτε μένουν παγερά σιωπηλοί είτε μιλούν ακατάπαυστα, ελάχιστη μουσική, αλλά και τοπία φωτογραφισμένα με μοναδική χάρη. Α, και ταινίες που συχνά ξεπερνούν τις δυόμισι ώρες. «Οι ταινίες που μ’ έκαναν να βαρεθώ τη ζωή μου, όταν ήμουν μικρότερος, έγιναν τελικά οι αγαπημένες μου. Ετσι, δεν δίνω δεκάρα αν οι θεατές βαριούνται με τις δικές μου. Το θέλω κιόλας! Γιατί μέσα από τη βαρεμάρα μπορεί να προκύψει ένα θαύμα όταν ξαναδούν το φιλμ – ημέρες ή και χρόνια μετά, ποιος ξέρει;». Δήλωση του κυρίου Νουρί Μπιλγκέ Τσεϊλάν, που έφυγε πριν από λίγες ημέρες από τις Κάννες με τον Χρυσό Φοίνικα για την τελευταία του ταινία με τίτλο… «Χειμερία νάρκη» που θα ‘λεγε κανείς πως από τον τίτλο και μόνο σπάει πλάκα με την τρίωρη διάρκειά της. Αλλωστε, το χιούμορ δεν λείπει από τις ταινίες του.

Ο Τσεϊλάν γεννήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου του 1959 στην Κωνσταντινούπολη και από μικρός αγάπησε τη φωτογραφία. Επιασε κάμερα πρώτη του φορά στα 14 και λίγα χρόνια αργότερα αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Μπογιαζιτσί ως μηχανολόγος ηλεκτρολόγος. Στη συνέχεια σπούδασε για δύο χρόνια Σκηνοθεσία στο Πανεπιστήμιο Μιμάρ Σινάν της Κωνσταντινούπολης. Κι όμως, τα ερεθίσματα ήταν ελάχιστα: «Στην πραγματικότητα, όταν ήμουν παιδί, δεν υπήρχε τέχνη γύρω μου. Ζούσα σε μια μικρή πόλη όπου η μοναδική διέξοδος προς κάποια μορφή ψυχαγωγίας ήταν η λαϊκή μουσική και ίσως κάποια ταινία. Αλλά δεν υπήρχαν εκθέσεις τέχνης ή κάτι τέτοιο. Απορώ μερικές φορές με τον εαυτό μου: πώς απέκτησα κλίση στην τέχνη; Νομίζω πως ξεκίνησε όταν ήμουν στο γυμνάσιο, όταν ζούσα στην Κωνσταντινούπολη. Θυμάμαι πως κάποιος μου έκανε δώρο ένα βιβλίο για τη φωτογραφία. Ισως έτσι να ξεκίνησε – να είστε, λοιπόν, πολύ προσεκτικοί όταν αγοράζετε δώρα για ένα μικρό παιδί. Γιατί το βιβλίο αυτό άλλαξε τη ζωή μου. Σύντομα έστησα έναν δικό μου σκοτεινό θάλαμο για να εκτυπώνω φωτογραφίες και με τον καιρό άρχισα να συνειδητοποιώ πως είναι μια τέχνη».

Από… αργά στα βάσανα. Δύσκολες οι συνθήκες, ελάχιστα τα χρήματα και για να μπορέσει να εξασκήσει το «σπορ», ο Τσεϊλάν ειδικεύεται στις τουριστικές καρτ ποστάλ. Μιλάμε για μια εποχή κατά την οποία οι βιντεοκάμερες ήταν πανάκριβες και δύσχρηστες. Αν ήθελες να δοκιμάσεις τις δυνάμεις σου στον κινηματογράφο, έπρεπε να ξεκινήσεις από το φιλμ. Αλλά ο Τσεϊλάν δεν έχει ακόμη πάρει τη μεγάλη απόφαση – να κάνει δηλαδή το πέρασμα από τη φωτογραφία στο σινεμά. Μέχρι που ένα άλλο βιβλίο έρχεται να δώσει την απάντηση: η αυτοβιογραφία του Ρόμαν Πολάνσκι. Ξαφνικά, η ιστορία ενός ανθρώπου που ξεκίνησε από ένα ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης και, στην πορεία, κατέκτησε την κινηματογραφική υφήλιο, ξεκαθάρισε το τοπίο. Τα χρήματα που κερδίζει από τις φωτογραφίες του τα επενδύει σε ταξίδια: από το Νεπάλ μέχρι το Λονδίνο. Εκεί, στα μέσα της δεκαετίας του ’80, λίγο πριν από τη στρατιωτική θητεία του, κλέβει (!) κάποια κουτιά φιλμ. Και στις αρχές της δεκαετίας του ’90 σκηνοθετεί την πρώτη του ταινία μικρού μήκους, ονόματι «Koza», με την οποία βρίσκεται για πρώτη φορά στις Κάννες.

«Ημουν ήδη μεγάλος, 36 ετών», θυμάται ο ίδιος, «και συνιστώ στους νεαρούς κινηματογραφιστές να ξεκινήσουν νωρίτερα από εμένα. Είναι πάντα προτιμότερο να κάνεις τα λάθη σου σε μικρή ηλικία – όταν δηλαδή είσαι πιο γενναίος. Πέρασα τουλάχιστον δέκα χρόνια αβεβαιότητας, εσωτερικής αλλά και… οικονομικής. Και όταν έκανα το πρώτο μου φιλμ, δεν πίστεψα ποτέ πως θα έφθανε μέχρι τις Κάννες. Αισθανόμουν πως είχα φτιάξει κάτι φρικτό, κάτι που κανείς δεν θα μπορούσε να αγαπήσει. Ανήκω, βλέπετε, στην κατηγορία των ανθρώπων που όταν κοιτάζουν τη δουλειά τους, βλέπουν μονάχα τα ελαττώματα. Ετσι, δεν μπορώ να παρακολουθώ τις παλιές μου ταινίες. Βλέπω όλα τα τεχνικά τους λάθη – είναι άλλωστε ταινίες που έγιναν με φτωχά τεχνικά μέσα και ελάχιστα χρήματα».

Με άλλον αέρα. Ξαφνικά, ο Τσεϊλάν βαφτίζεται «ανανεωτής» του τουρκικού κινηματογράφου, καταφέρνοντας να αποσπάσει τη διεθνή αναγνώριση. Το 1997 γυρίζει «Το χωριό», που προβάλλεται στο Φόρουμ του Φεστιβάλ Βερολίνου, αποσπώντας το βραβείο Καλιγκάρι. Το 2000 μπαίνει και στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ του Βερολίνου με τα «Σύννεφα του Μάη», ενώ το 2003 φθάνει η μεγάλη αναγνώριση, όταν το «Μακριά» προβάλλεται στο διαγωνιστικό τμήμα των Καννών, αποσπώντας το μεγάλο βραβείο της κριτικής επιτροπής και το βραβείο καλύτερου ανδρικού ρόλου. Στο ενδιάμεσο, παντρεύεται την ηθοποιό Εμπρού Γιαπιτσί και μαζί κινηματογραφούν τα «Κλίματα αγάπης» το 2006, μια ταινία για ένα ζευγάρι σε κρίση. Παραδόξως, αποφασίζουν να πρωταγωνιστήσουν οι ίδιοι. «Δεν φοβόμαστε τις σκοτεινές μας στιγμές. Εγώ και η Εμπρού κουβεντιάζουμε για τα πάντα, αυτό μας κρατά μαζί. Είναι σαν μια μορφή ψυχανάλυσης, αν προτιμάτε. Και όταν ξεκινήσαμε να γράφουμε το σενάριο, συνειδητοποιήσαμε πως θα ήταν πιο εύκολο αν απλώς παίζαμε οι ίδιοι. Στην Τουρκία έγραψαν πολύ άσχημα λόγια για τις υποκριτικές μου ικανότητες. Αλλά στον υπόλοιπο κόσμο, και κυρίως στην Ευρώπη, ήταν πιο ελαστικοί. Τουλάχιστον, κανείς δεν έγραψε μια κακιά κουβέντα για τη σύζυγό μου». Η ταινία έλαβε πέντε βραβεία στο Φεστιβάλ της Αττάλειας (το σημαντικότερο της Τουρκίας), μεταξύ των οποίων και του καλύτερου σκηνοθέτη.

Το 2008 φιλμάρει το δραματικό θρίλερ «Τρεις πίθηκοι» και κερδίζει το βραβείο καλύτερου σκηνοθέτη στο Φεστιβάλ των Καννών. Πηγή έμπνευσης, ένας γιαπωνέζικος μύθος: τρεις σοφοί πίθηκοι, που ο καθένας κλείνει με τα χέρια του ένα μέρος του προσώπου του. Τα μάτια για να μη βλέπει, τα αφτιά για να μην ακούει και το στόμα για να μη μιλάει. Ετσι συμβαίνει και στην οικογένεια της ιστορίας, όπου τα μικρά μυστικά εξελίσσονται σε μεγάλα ψέματα, όμως όλοι αρνούνται να το παραδεχθούν. Ο Τσεϊλάν αφιερώνει το βραβείο «στην όμορφη και μοναδική χώρα μου, που την αγαπώ παθιασμένα». Ο λόγος; Η διαρκής πίεση του καθεστώτος που ανησυχεί για την πορεία ενός «διανοούμενου» στο εξωτερικό. Αλλά ο σκηνοθέτης δεν θέλει να προκαλέσει τριβές. Και αρνείται να απαντήσει στο οποιοδήποτε πολιτικό σχόλιο. Με το «Κάποτε στην Ανατολία» θα κερδίσει, πάλι στις Κάννες, το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής το έτος 2011 – στη δε Ελλάδα, ο Τσεϊλάν έχει ήδη αποκτήσει το φανατικό κοινό του. Που περιμένει, με αγωνία, να θαυμάσει τη νέα του δουλειά, κι ας απειλείται με… χειμερία νάρκη.