Ουαί τοις ηττημένοις

«Μαύρο ψωμί»: Μια ματιά να ρίξει κανείς στην ιστορία της Ισπανίας θα ανακαλύψει ότι από τον 19ο αιώνα βασανιζόταν από άπειρες επαναστάσεις και εσωτερικές συγκρούσεις. Μπορεί λοιπόν ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος που τόσο έχει απασχολήσει την Εβδομη Τέχνη (και όχι αποκλειστικά ισπανούς δημιουργούς – θυμηθείτε τον Βρετανό Κεν Λόουτς ή τον Μεξικανό Γκιγιέρμο Ντελ Τόρο) να ξεκίνησε σύμφωνα με τα ιστορικά συγγράμματα το 1936, το κλίμα ωστόσο είχε προετοιμαστεί πριν από καιρό – με την «αποχώρηση» του Πρίμο το 1931 δηλαδή, όταν και εγκαθιδρύθηκε η Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία, η οποία τίμησε τις καταβολές της: οι μεταρρυθμίσεις της κατάφεραν βαθιά πλήγματα στα συμφέροντα των μεγάλων γαιοκτημόνων και της Καθολικής Εκκλησίας.

Αυτό ενόχλησε πολλούς. Ενόχληση που συσσωρεύτηκε μέχρι το momentum των εκλογών του 1936 που ανέδειξαν νικητή το Λαϊκό Μέτωπο, έναν νέο συνασπισμό Δημοκρατικών, Κομμουνιστών και αυτονομιστικών ομάδων. Ακολούθησαν κάποιες «ανεξιχνίαστες» δολοφονίες και λίγο μετά οι εθνικιστές οργάνωσαν πραξικόπημα, με τη βοήθεια της φασιστικής Ιταλίας και της ναζιστικής Γερμανίας. Η Σοβιετική Ενωση στήριξε, όσο ήταν δυνατόν, την Ισπανική Δημοκρατία, αλλά στο τέλος ήταν οι ακροδεξιοί που κέρδισαν τον πόλεμο, την Πρωταπριλιά του 1939, λίγους μήνες πριν από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ετσι, η χώρα βρέθηκε σε κατάσταση πλήρους αποσύνθεσης. Ολα τα σπουδαία μυαλά της (μέλη ή υποστηρικτές του Λαϊκού Μετώπου), καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, οικονομολόγοι, γιατροί, αναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν. Λιγότερο έμπειροι – ή εντελώς αγράμματοι – πήραν τις θέσεις τους, σε μια προσπάθεια να διατηρηθεί αλώβητη η ιδεολογική ηγεμονία του Φράνκο. Στη βορειοκεντρική Καταλωνία, όπου διαδραματίζεται το φιλμ, ο δάσκαλος του χωριού επαναλαμβάνει διαρκώς το ίδιο μάθημα: «Ουαί τοις ηττημένοις». Ο δε 11χρονος Αντρέου (του οποίου η οικογένεια βρίσκεται στην πλευρά των ηττημένων), όταν ανακαλύπτει δύο πτώματα στο δάσος, γίνεται η αιτία να βρεθεί ο πατέρας του στη φυλακή: στιγματίζεται ως ένοχος, καθότι «κόκκινος επαναστάτης».

Αυτήν την προσπάθειά του να ανακαλύψει τον ένοχο αλλά και να βρει μια διέξοδο από το σκοτάδι που τον περικυκλώνει καταγράφει το πετυχημένο φιλμ του Ογούστι Βιγιαρόνγκα που εκπέμπει σε δύο εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους ποιητικές συχνότητες – οι οποίες με τη σειρά τους μας πηγαίνουν σε δύο σπουδαίες στιγμές του ισπανόφωνου κινηματογράφου: από τη μία, ο «Λαβύρινθος του Πάνα» του Ντελ Τόρο και από την άλλη, το «Πνεύμα του μελισσιού» του Βίκτορ Ερίθε (η τελευταία ταινία παραμένει, τουλάχιστον κατά τη γνώμη μου, ένα από τα κορυφαία αριστουργήματα του παγκόσμιου σινεμά, αν όχι το κορυφαίο). Κοινώς, είναι ένα φιλμ φιλόδοξο που προσπαθεί να γεφυρώσει δύο διαφορετικές ματιές πάνω στην παιδική ευαισθησία.

Και ενώ το «Μαύρο ψωμί» δεν αγγίζει τα ύψη των αναφορών του, εντούτοις καταθέτει τη δική του μαρτυρία, δίχως να υποκύψει στις «ελεγειακές» ευκολίες μιας μεταφυσικής διαφυγής, κρατώντας για τον θεατή του μια μικρή ανατροπή στο μελαγχολικό αλλά όχι τραγικό του φινάλε. Η παρατεταμένη αυτή θλιμμένη νότα αποδεικνύεται αναπάντεχα τρυφερή.

Βαθμοί: 7