Πώς διαβάζουμε στα χρόνια της κρίσης

Το 75% των ανθρώπων που δανείζεται βιβλία σε δημοτικές βιβλιοθήκες είναι γυναίκες. Οι πρώτοι πέντε σε δανεισμό συγγραφείς ελληνικής λογοτεχνίας είναι εκπρόσωποι αυτού που η κριτική ονομάζει «γυναικεία λογοτεχνία» (Χρυσηίδα Δημουλίδου, Ομηρος Αβραμίδης, Κάλη Καρατζά, Λένα Μαντά, Μαρίνα Πετροπούλου) και στο παιδικό βιβλίο ο «Χάρι Πότερ». Στην ξένη λογοτεχνία δανειζόμαστε κυρίως αστυνομικά και μετά μυθιστορήματα όπως το «Νησί» της Χίσλοπ ή, πιο κάτω, ακολουθούν συγγραφείς της «ποπ κουλτούρας», όπως ο Κοέλιο. Το εντυπωσιακό είναι ότι υπάρχει κατακόρυφη αύξηση του δανεισμού την τριετία 2009-2012 λόγω της κρίσης: αφού δεν υπάρχουν χρήματα, δανειζόμαστε βιβλία που δεν μπορούμε να αγοράσουμε και ενδεχομένως διαβάζουμε περισσότερο για να μην ξοδεύουμε χρήματα σε εξόδους.

Αυτά είναι μερικά βασικά συμπεράσματα έρευνας που διενήργησε στο δίκτυο δημοτικών βιβλιοθηκών της περιοχής Θεσσαλονίκης και σε δείγμα 35.000 ατόμων για το διάστημα από το 1982 έως το 2012 η διδάκτωρ Λογοτεχνίας Ρούλα Καλασαρίδου και ανακοινώθηκε στο πλαίσιο της 11ης Διεθνούς Εκθεσης Βιβλίου που ολοκληρώθηκε χθες στους χώρους της Helexpo στη Θεσσαλονίκη και περιέλαβε πλήθος εκδηλώσεων με σημαντικό ενδιαφέρον: από το πολύ ζωντανό Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης που οργάνωσε η Εταιρεία Συγγραφέων – αλλά και το παράλληλο Φεστιβάλ Νέων Ποιητών – μέχρι συζητήσεις για την Ευρώπη με τη συμμετοχή ιστορικών και πολιτικών επιστημόνων (Αντώνης Λιάκος, Γιάννης Σταυρακάκης, Ανδρέας Τάκης, Νικόλας Σεβαστάκης, Γιώργος Κασταμπέκης -οργάνωση: εκδ. Νεφέλη) και από επαγγελματικές συναντήσεις μέχρι παρουσιάσεις βιβλίων. Τιμώμενη χώρα ήταν το Ισραήλ που εκπροσωπήθηκε τόσο από πανεπιστημιακούς – λ.χ. την ιστορικό Ντίνα Ποράτ που μίλησε για το Ολοκαύτωμα – όσο, κυρίως, και από τους σύγχρονους συγγραφείς του, λ.χ. τον Εντκαρ Κέρετ και τη Ζερουγιά Σαλέβ.

Στην έρευνα για το τι και πώς διαβάζουμε υπάρχει ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο. Το 10% των παιδιών μεταναστών είναι συστηματικοί αναγνώστες, ποσοστό μεγάλο σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Οπως μεγαλύτερο είναι το ποσοστό αναγνωστών στις πιο φτωχές δυτικές συνοικίες από ό,τι στις πλουσιότερες ανατολικές.
Αυτό, όπως εξηγεί η καθηγήτρια του Αριστοτελείου Βενετία Αποστολίδου, δεν είναι άσχετο με την «κοινωνική λειτουργία της ανάγνωσης»: «Διαβάζοντας εντασσόμαστε στην κουλτούρα στην οποία ζούμε και επί πλέον ανεβάζουμε και την κοινωνική μας θέση. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι εκεί που η καταξίωση περνάει μέσα από την ήδη υπάρχουσα κοινωνική θέση η ανάγνωση απουσιάζει». Στην ίδια εκδήλωση, που είχε τον τίτλο «Τι διαβάζουμε, πώς διαβάζουμε, το προφίλ του αναγνώστη» και που οργανώθηκε από το ηλεκτρονικό περιοδικό «Αναγνώστης», η συγγραφέας Μαρίζα Ντεκάστρο κατέγραψε μία σειρά από στερεότυπα που αναπαράγονται μέσα από το ελληνικό παιδικό βιβλίο. Η πλοκή των περισσότερων βιβλίων λ.χ. διαδραματίζεται στο χωριό του παππού και ελάχιστων στις πόλεις, οι πατεράδες εικονογραφούνται να διαβάζουν εφημερίδα, οι μαμάδες να φοράνε ποδιά και ρόλεϊ στα μαλλιά, οι δάσκαλοι να φορούν πάντα γυαλιά κ.ο.κ.
Αν θέλουμε πάντως να μιλήσουμε για στερεότυπα, δεν θα βρούμε προσφορότερο έδαφος από αυτό της αντιμετώπισης των εβραίων αλλά και του Ολοκαυτώματος. Το Ισραήλ ήταν τιμώμενη χώρα στη φετινή διεθνή έκθεση και στην εκδήλωση «Αναλογιζόμενοι το Ολοκαύτωμα» η ισραηλινή καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας Ντίνα Ποράτ, με συνομιλητές τους έλληνες συγγραφείς Λέοντα Ναρ και Νίκο Δαββέτα, έκανε μερικές καίριες επισημάνσεις για το ζήτημα. Αναφερόμενη στην αυξητική τάση που γνώρισε τις δεκαετίες του 1980 και του ‘90 το κίνημα άρνησης του Ολοκαυτώματος (που ισχυριζόταν ότι αυτό αποτελούσε επινόηση των εβραίων για να παίρνουν αποζημιώσεις), είπε μεταξύ των άλλων: «Επρόκειτο για ένα τεράστιο χριστιανικό έγκλημα. Αν το παραδεχθείς δεν έχεις άλλη επιλογή από το να ξανασκεφτείς τον εαυτό σου. Αν δεν το παραδεχθείς κρατάς τον δικό σου κόσμο άθικτο και συνεχίζεις με τα ίδια στερεότυπα για τους εβραίους, όπως δηλαδή τους παρουσίαζε ο χριστιανισμός επί αιώνες. Παρά το γεγονός ότι η Γερμανία παραδέχθηκε νωρίς τα εγκλήματά της, χρειάστηκε να ανακηρύξει ο ΟΗΕ ημέρα Ολοκαυτώματος και να επισκεφθεί ο Πάπας το Ισραήλ για να ανακοπεί το κίνημα των αρνητών».
Η Ντίνα Ποράτ θύμισε, επίσης, ότι σε πολλές πρώην ανατολικές χώρες (λ.χ. Ουκρανία, Ρουμανία, Εσθονία), και αντίθετα με ό,τι συνέβη λ.χ. στην Ελλάδα που τις εκτοπίσεις στα στρατόπεδα θανάτου τις οργάνωσαν οι ναζί, ο αφανισμός οργανώθηκε από τους ίδιους τους τοπικούς πληθυσμούς με γερμανική ομπρέλα. Και καθώς οι σημερινοί παππούδες δεν διηγούνται εύκολα αυτή την πραγματικότητα στα εγγόνια τους, σήμερα πολλοί νέοι εκεί είτε αρνούνται το τερατούργημα των προγόνων τους είτε γίνονται και εκείνοι νεοναζί.

ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΝΙΚΗ. Η ισραηλινή παρουσία στην έκθεση επικεντρώθηκε, πάντως, στη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή της χώρας. Η Ζερουγιά Σαλέβ, μία από τις καλύτερες σύγχρονες ισραηλινές συγγραφείς, που γεννήθηκε σε κιμπούτζ, το 2003 βρέθηκε συμπτωματικά κοντά στο σημείο ανατίναξης λεωφορείου από Παλαιστινίους, στην Ιερουσαλήμ. Το ωστικό κύμα την πέταξε μακριά, τραυματίστηκε σοβαρά στο πόδι και έμεινε στο κρεβάτι έξι μήνες. Αυτό δεν την έκανε όμως να αλλάξει στο ελάχιστο την μετριοπαθή στάση της. Σε συζήτηση με την εκδότριά της στην Ελλάδα Αννα Πατάκη και τη δημοσιογράφο Μικέλα Χαρτουλάρη μίλησε για «διπλή τραγωδία Ισραήλ και Παλαιστινίων», για μια «πολύ παλιά σύγκρουση όπου δεν είναι εύκολες ούτε οι απαντήσεις ούτε οι λύσεις», αλλά και για «μια προσωπική νίκη» καθώς ύστερα από ένα τέτοιο γεγονός συνέχισε να γράφει σαν να μη συνέβη τίποτα, μπόρεσε να ξαναβρεί τη ζωή της. Η Σαλέβ γράφει για προσωπικές ιστορίες, με γραφή που έχει εσωτερικότητα και βάθος. Ως κοινωνική λειτουργός που ήθελε άλλοτε να γίνει, αντιμετωπίζει τους χαρακτήρες της «σαν ασθενείς που χρειάζονται ψυχοθεραπεία».