Με το βλέμμα των περιηγητών

Εβδομάδες πριν από την αναχώρηση γέμιζαν τα ξύλινα μπαούλα τους με βιβλία, μαγειρικά σκεύη, κλινοσκεπάσματα και τρόφιμα. Οπως ακριβώς όριζαν δηλαδή εγχειρίδια και οδηγοί της εποχής, παρακαταθήκη από γηραιότερους και πιο έμπειρους ταξιδιώτες. Πρωτίστως βέβαια είχαν φροντίσει να εφοδιαστούν με τα απαραίτητα φιρμάνια και συστατικές επιστολές-διαπιστευτήρια για τους άρχοντες κάθε περιοχής που θα επισκέπτονταν. Σίγουροι πια ότι το ταξίδι τους είχε σχεδιαστεί με κάθε λεπτομέρεια, έπαιρναν τον δρόμο για την άγνωστη αλλά γοητευτική Ανατολή συνοδευόμενοι από έμπειρους διερμηνείς, έφιππους αγγελιαφόρους και αγωγιάτες.

Τρικυμίες και ισχυροί άνεμοι ήταν μερικές από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν όταν ταξίδευαν επί μήνες με τις γαλέρες. Και στις χερσαίες μετακινήσεις όμως αποδεικνύεται ότι τα πράγματα δεν ήταν πιο εύκολα. Κακοτράχαλοι δρόμοι, βρώμικα χάνια, λίγο και κακής ποιότητας φαγητό, όπως μαρτυρούν τα περιηγητικά έργα, ήταν τα πρώτα εμπόδια του ταξιδιού που καλούνταν να προσπεράσουν αγόγγυστα.

«Το ταξίδι δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Απαιτούσε μεγάλη προετοιμασία. Σε κάθε εποχή υπήρχαν εγχειρίδια που εξηγούσαν λεπτομερώς τα εφόδια που θα έπρεπε να έχει ένας περιηγητής μαζί του» εξηγεί η Ιόλη Βιγγοπούλου, δρ Ιστορίας, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών και επιστημονική υπεύθυνη του Travelogues, της πρώτης ελληνικής ιστοσελίδας που θα φιλοξενεί σε ψηφιακή μορφή 14.000 τεκμηριωμένα χαρακτικά τα οποία προέρχονται από περιηγητικές αναζητήσεις Ευρωπαίων από τον 15ο έως και τον 20ό αιώνα.

Ο διαδραστικός χάρτης που φιλοξενείται στην ιστοσελίδα περιλαμβάνει όλα τα σημεία που επισκέφθηκαν οι δυτικοευρωπαίοι περιηγητές εκείνης της περιόδου. Από μέρη της Κάτω Ιταλίας, της ευρύτερης περιοχής της Μεσογείου και τα παράλια της Μικράς Ασίας μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα και τα Βαλκάνια. Οταν ο επισκέπτης επιλέξει την τοποθεσία που τον ενδιαφέρει, εμφανίζεται ένα λεπτομερές επιστημονικό κείμενο με πληροφορίες για τους περιηγητές που πέρασαν από εκεί και για όσα κατέγραψαν με αφορμή την επίσκεψή τους εκεί. Από ήθη και έθιμα, οικονομικές δραστηριότητες και ιστορικά γεγονότα μέχρι τοπικές ενδυμασίες, πολιτιστικές εκδηλώσεις, παράξενα φυτά και ζώα. Οι πληροφορίες αυτές συνοδεύονται από πλούσιο εικονογραφικό υλικό που «εξηγεί» και οπτικά όσα κατέγραφαν οι περιηγητές στις σημειώσεις τους.

«Καθένας από εμάς θα έχει πλέον τη δυνατότητα να διατρέξει εύκολα στο παρελθόν της πατρίδας του. Αυτός ήταν ο σκοπός μας, να μπορεί για παράδειγμα κάποιος από τη Χίο, μέσα από το εικονογραφικό υλικό κάθε περιόδου, να καταλάβει ποια χαρακτηριστικά είχε τότε ο τόπος του» διευκρινίζει ο εμπνευστής του εγχειρήματος και Ιστορικός του Βιβλίου, Κωνσταντίνος Στάικος. «Για παράδειγμα, αν γνωρίζουμε ότι μια παραθαλάσσια πόλη είχε φρούριο που σήμερα όμως δεν διασώζεται, ενδεχομένως σε αυτό το υλικό να βρούμε κάποιο χαρακτικό που το αναπαριστά».

Οι περισσότεροι ταξιδιώτες ήταν Αγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί και Ολλανδοί ανώτερου μορφωτικού επιπέδου. Το μαρτυρά άλλωστε η καλή γνώση γραφής και ανάγνωσης. «Οι Ελληνες ήταν ελάχιστοι, δύσκολα ξεπερνούσαν σε αριθμό τα δάχτυλα των δύο χεριών μας» λέει ο Κωνσταντίνος Στάικος.

Οι λόγοι που τους οδηγούσαν στην Ανατολή ήταν πολλοί και διαφορετικοί. «Κατά τον 16ο αιώνα ταξιδεύουν είτε γιατί πηγαίνουν για προσκύνημα στους Αγίους Τόπους είτε γιατί συμμετέχουν σε διπλωματικές αποστολές. Τον αμέσως επόμενο αιώνα το εμπόριο είναι ένας από τους βασικότερους λόγους. Την ίδια περίοδο, βέβαια, πολλοί καταφθάνουν με αρχαία κείμενα στα χέρια προκειμένου να εντοπίσουν ελληνικές αρχαιότητες. Τον 18ο αιώνα ενδιαφέρονται πια ξεκάθαρα για την ελληνική τέχνη» διευκρινίζει η Ιόλη Βιγγοπούλου.

Μέχρι τότε η Ελλάδα (με τα σημερινά της όρια ως κομμάτι της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) ήταν στο μυαλό των περιηγητών ένα θεωρητικό σχήμα. «Ο τόπος ήταν φορτισμένος ιστορικά. Εχουν διαβάσει πολύ οι περιηγητές γι’ αυτό τον τόπο, επομένως όταν φτάνουν εδώ το τοπίο τούς εντυπωσιάζει. Δεν περνούν αδιάφοροι από τις Θερμοπύλες, το Σούνιο, τη Σπάρτη ή τη Σαλαμίνα. Ενθουσιάζονται και ταυτόχρονα συγκινούνται».

Στις σημειώσεις τους αναφέρονται συχνά σε ιστορίες της καθημερινότητας και περιστατικά που τους εντυπωσίασαν. Οπως για παράδειγμα μια γέννα στις Κυκλάδες στα τέλη του 18ου αιώνα.

«Τους εντυπωσίαζε η διαδικασία που ακολουθούσε η μαία, ο τρόπος που συμπεριφέρονταν οι υπόλοιπες γυναίκες εκείνη την ώρα, οι δεισιδαιμονίες τους. Αν και στα πρώτα ταξίδια βλέπουμε ότι δεν έρχονται σε επαφή με τις γυναίκες, στην πορεία τούς κεντρίζουν την περιέργεια οι ενδυματολογικές ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής. Στις μαρτυρίες τους κάνουν λόγο για ωραία κεντημένα φουστάνια και ειδικά για αυτά που φορούσαν οι γυναίκες από τη Χίο» λέει η Ιόλη Βιγγοπούλου.