Η ακάματη ερευνήτρια

«Μου αρέσει που έδωσαν τον τίτλο ”Γαληνοτάτη”. Και το εξώφυλλο το έκαναν πράσινο. Ξέρουν τα παιδιά ότι το πράσινο είναι το αγαπημένο μου χρώμα», λέει καθισμένη στο γραφείο της, με θέα στη Δεξαμενή. Δεν έχει προλάβει να ξεφυλλίσει τον τιμητικό τόμο που έφτιαξαν συνάδελφοι, φίλοι και μαθητές της για να την τιμήσουν. Ούτε μία, ούτε δύο, αλλά 46 μελέτες – 46 σπουδαίες υπογραφές καταξιωμένων ακαδημαϊκών, αλλά και νεότερων ελλήνων και ξένων ερευνητών, για μια γυναίκα που έχει αφιερώσει τη ζωή της στα αρχεία για να ανακαλύψει τα ίχνη των Ελλήνων στη Βενετία, αλλά και να αναδείξει τις άγνωστες (ως τη στιγμή που ασχολήθηκε) σελίδες της Ιστορίας: την περίοδο της Βενετοκρατίας στην Ελλάδα.

Αλεξάνδρεια –  Αθήνα. Μια υποτροφία έφερε στην Αθήνα τη γεννημένη στην Αλεξάνδρεια – τρίτης γενιάς Αιγυπτιώτισσα – Χρύσα Μαλτέζου. Στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Η βιβλιοφάγος που είχε χάσει τον πατέρα της σε τρυφερή ηλικία και μεγάλωνε με τη μητέρα και τη μικρότερη αδελφή της δεν ήξερε, όμως, ποιον δρόμο θα ακολουθούσε. Στην αρχή την προσείλκυσε η ψυχολογία. Μετά σκέφτηκε να γίνει δασκάλα – ιδιότητα που δεν ξεπέρασε ποτέ, όπως απέδειξε ο χρόνος. Δοκίμασε τις δυνάμεις της ώς αρχαιολόγος, συγκολλώντας ερυθρόμορφα αγγεία στα εργαστήρια της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών. Τίποτε, όμως, δεν τη γοήτευε αρκετά.

Ολη την υποτροφία της τη διέθετε σε βιβλία που δεν θα χρειαζόταν να διαβάσει βιαστικά – συχνά και με τον φακό τη νύχτα – όπως έκανε μικρή στην Αλεξάνδρεια, ώστε να πάρουν σειρά και οι επόμενοι της ελληνικής κοινότητας που περίμεναν, διότι έφταναν λιγοστά αντίτυπα και τα αγόραζε όποιος προλάβαινε και τα δάνειζε σε συγγενείς και φίλους.

Οταν δεν διάβαζε και δεν έκανε παρέα με τον Σπύρο Ευαγγελάτο, τον Αγγελο Δεληβορριά, τον Κωστή Σβολόπουλο και την αγαπημένη της φίλη Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα – όλοι συμφοιτητές της, στο ίδιο ή σε μεγαλύτερα έτη, που αγαπούν το αυτοσαρκαστικό χιούμορ της -, κατέβαινε στις διαδηλώσεις για το Ενα-ένα-τέσσερα και την Κύπρο με τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο. Τοπίο ανεξερεύνητο η πολιτική για τη μεγαλωμένη στην απολιτική κοινωνία της Αλεξάνδρειας. Διαβάζει Μαρξ, κινείται στον προοδευτικό χώρο, αλλά δεν μπαίνει ενεργά στα πράγματα. Τα παρακολουθεί. Δεν θα εμπιστευθεί ποτέ τους πολιτικούς.

To έναυσμα. Εν τω μεταξύ, την προσοχή της τραβά ο καθηγητής της Βυζαντινής Ιστορίας Διονύσιος Ζακυθηνός. Μιλάει στον πληθυντικό στους φοιτητές, δεν σπρώχνει για να μπει στον ανελκυστήρα. Η μαθημένη αλλιώς, λόγω καταγωγής, φοιτήτρια, που ακόμη θυμάται τη μητέρα της να λέει «σε τούτο τον τόπο που ήρθαμε όλοι αγενείς είναι», τον συμπαθεί για τους καλούς τρόπους του. «Εσύ, που μιλάς αραβικά, θα πας στο Παρίσι για να μελετήσεις τη σχέση των Αράβων με τη Δύση», αποφαίνεται ο δάσκαλος. «Αποκλείεται», είναι άμεση η απάντησή της, «δεν θέλω να έχω σχέση με την Ανατολή», ξεκαθαρίζει, καθώς ήταν ακόμη ανοιχτές οι πληγές του ξεριζωμού από την Αίγυπτο. Εκείνη μπορεί να είχε προλάβει να φύγει πριν από τα γεγονότα και να είχε προσαρμοστεί στη ζωή της Αθήνας, το πλήγμα για την οικογένειά της, όμως, ήταν μεγάλο.

Δεν της χάλασε το χατίρι. Και την έστειλε στη Βενετία, ως μία από τις πρώτες ερευνήτριες που εντάχθηκαν στο δυναμικό του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας. Ούτε που φανταζόταν ότι θα επέστρεφε τρεις δεκαετίες αργότερα ως διευθύντρια. Το μόνο που ήξερε ήταν πως όταν βρισκόταν μέσα στα Κρατικά Αρχεία της Βενετίας δεν την ενδιέφερε τίποτε άλλο: της αρκούσε η στιγμή που θα έσπαγε τη σφραγίδα μιας διαθήκης που δεν είχε ανοιχθεί εδώ και 1.000 χρόνια. Η ιδέα ότι ζούσε μια ιστορική στιγμή ήταν αρκετή για να ανεβάσει την αδρεναλίνη της στα ύψη.

Η επιστροφή στην Αθήνα θα γίνει λίγους μήνες μετά την άνοδο της χούντας στην εξουσία. Στην Πάτρα θα της κατασχέσουν όλα τα αποκόμματα των ιταλικών εφημερίδων σχετικά με το καθεστώς. Λίγους μήνες αργότερα η λογοκρισία θα της ψαλιδίσει τα μικροφίλμ που είχε παραγγείλει στη Βενετία με έγγραφα για την έρευνά της.

Παρ’ όλα αυτά, εκείνη δουλεύει ακατάπαυστα. Η αδελφή της ακόμη της κρατάει θυμό που δεν βγήκε ως το μπαλκόνι να δει το καινούργιο της αυτοκίνητο, για να μη διακόψει τα λήμματα που έγραφε τότε για την «Ιστορία του ελληνικού έθνους» προκειμένου να κερδίσει τα πρώτα της χρήματα.

Ηρεμη αντίσταση. Οι στρατιωτικοί βρίσκονται, όμως, συνεχώς μπροστά της. Τη διώχνουν μαζί με τους συναδέλφους της από το γραφείο της στον πέμπτο όροφο – έχει εξασφαλίσει μια θέση στο Βασιλικό, τότε, Ιδρυμα Ερευνών, και πάλι χάρη στον Ζακυθηνό που ήταν διευθυντής – και βρίσκουν όλοι μαζί καταφύγιο στο υπόγειο, ανάμεσα στα βιβλιοστάσια.

Δεν οργανώνεται κατά της χούντας. Αγοράζει, όμως, το «Βήμα», το κρύβει κάτω από το παλτό, και χαμογελά συνωμοτικά σε όποιον συναντά να κάνει το ίδιο. «Αντίσταση με τα λόγια και την ψυχή», λέει σήμερα. Δικαίωση αισθάνθηκε όταν είδε τα έπιπλα που οι χουντικοί είχαν εγκαταστήσει στα γραφεία από τα οποία εκδιώχθηκε να χρησιμοποιούνται ως εδώλια στη δίκη τους.

Η πορεία της θα έχει μόνο ανοδική κατεύθυνση. Θα γίνει διευθύντρια του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών, του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και αργότερα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, διευθύντρια του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας, του μοναδικού ελληνικού ερευνητικού κέντρου στο εξωτερικό, για χάρη του οποίου έδωσε σκληρές μάχες ώστε να μη μετατραπεί σε πολιτιστικό κέντρο, λέγοντας πάντα ευθέως τη γνώμη της, γεγονός που έγινε αιτία να αποκτήσει και αρκετούς εχθρούς.

Μέσα σε αυτή τη μακρά πορεία η Χρύσα Μαλτέζου είπε «όχι» σε δύο τομείς: στην οικογένεια, επειδή δεν τη θεωρεί απαραίτητη κατάληξη ενός έρωτα, και στη μαγειρική, επειδή τη θεωρεί χάσιμο χρόνου. Οταν βρίσκει, άλλωστε, λίγο χρόνο για τον εαυτό της, προτιμά να κατεβάζει ταινίες από το Iντερνετ ή να απολαμβάνει τη μεγάλη της αγάπη: τη θάλασσα.

Ακαδημαϊκός σήμερα – η πέμπτη, μόλις, γυναίκα τακτικό μέλος στην ιστορία της Ακαδημίας Αθηνών – και μέλος σε δεκάδες ελληνικές και ξένες επιστημονικές εταιρείες, της έχει απονεμηθεί και ο Χρυσός Σταυρός του Τάγματος της Τιμής. Εκείνη, ωστόσο, περισσότερο από όλα καμαρώνει για τους μαθητές της. «Δασκάλα είμαι τελικά», καταλήγει χαμογελώντας.