Ασκήσεις εκλογικής τριγωνομετρίας

Από πού πάνε για το Κέντρο; Κάποτε, η κυριαρχία στο Κέντρο εθεωρείτο βασική προϋπόθεση για να κερδίσει ένα κόμμα την εξουσία. Η μέθοδος της τριγωνοποίησης (που τελειοποιήθηκε από πολιτικούς όπως ο Κλίντον, ο Μπλερ, ο Σρέντερ αλλά και ο Βραζιλιάνος Λούλα) εξασφάλιζε επικράτηση στον μυθικό μεσαίο χώρο. Είναι μια μεθοδολογία που δεν συγκινεί ιδιαίτερα τα ελληνικά κόμματα. Με πιθανή εξαίρεση τη ΝΔ του Αντώνη Σαμαρά, καθώς ο Πρωθυπουργός έχει υιοθετήσει έναν ήπιο πολιτικό λόγο με έμφαση στην οικονομία. Στο εγχώριο πολιτικό τοπίο, ο ριζοσπαστισμός παραμένει κυρίαρχος όπως φαίνεται και από τον τρόπο που πολιτεύεται ο ΣΥΡΙΖΑ. Στις ευρω-αυτοδιοικητικές του Μαΐου θα φανεί αν ως μοντέλο πολιτικής συνεχίζει να έχει απήχηση. Ή αν η ελληνική πολιτική, παρακολουθώντας τη σταδιακή σταθεροποίηση της οικονομίας, θα αναζητήσει το χαμένο Κέντρο της.

Πετυχημένη συνταγή

Αλλες εποχές, άλλες πολιτικές μεθοδολογίες. Πριν από είκοσι χρόνια, το 1994 ο Μπιλ Κλίντον είδε τους Δημοκρατικούς να υφίστανται δεινή ήττα στο λεγόμενο mid-term, τις εκλογές για τη Γερουσία και το Κογκρέσο που συμπίπτουν με τη διετία, το μέσον δηλαδή, της προεδρικής θητείας. Οι Ρεπουμπλικανοί σάρωσαν. Προβληματισμένος ο αμερικανός πρόεδρος αναθεώρησε το πολιτικό του λογισμικό. Και στράφηκε σε έναν πολιτικό σύμβουλο, τον Ντικ Μόρις, που του πρότεινε το περιβόητο triangulation -πολιτογραφημένο στα ελληνικά, από τον Γιάννη Λούλη, ως τριγωνοποίηση.

Η τριγωνοποίηση είναι σατανικά απλή. Στο ένα άκρο της βάσης του τριγώνου ήταν ο Κλίντον. Στο άλλο, οι Ρεπουπλικανοί. Ο στόχος ήταν να βρεθεί στην κορυφή του τριγώνου. Πώς; Υπεξαιρώντας με επιλεκτικό τρόπο στοιχεία της ατζέντας τους, ώστε να εμπλουτίσει τη δική του και να τραβήξει προς το μέρος του κάποια πιο κινητικά εκλογικά κοινά. Αυτό δεν θα μπορούσε, παραδείγματος χάριν, να γίνει με τις αμβλώσεις ή κάποια πιο αντιδραστικά πιστεύω των Ρεπουμπλικανών. Στην οικονομία όμως υπήρχαν δυνατότητες. Πράγματι, ο Κλίντον ενέταξε φιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές στην ατζέντα του. Ετσι πήγε στο Κέντρο και μαζί στην κορυφή του τριγώνου.

Η τριγωνοποίηση πέτυχε. Στην προεδρική του 1996 ο Κλίντον θριάμβευσε. Ακόμη περισσότερο: η πολιτική κυριαρχία του και το διπλό μπουμ της αμερικανικής οικονομίας και του Χρηματιστηρίου συγκρότησαν μια πολιτική κυριαρχία που του επέτρεψε να αντέξει στη μεγάλη πίεση που δέχθηκε όταν ξέσπασε το σκάνδαλο με τη Μόνικα Λιουίνσκι. Ο μοιχός ένοικος του Λευκού Οίκου κρατήθηκε ψηλά στις δημοσκοπήσεις και αυτό δεν ήταν άσχετο με το ότι το αμερικανικό νομοθετικό σώμα καταψήφισε την πρόταση δικαστικής παραπομπής του το 1999.

Σοσιαλισμός της αγοράς

Το μοντέλο της τριγωνοποίησης ήταν ψωμοτύρι της πολιτικής τη δεκαετία του ’90. Το τελειοποίησαν ο Τόνι Μπλερ στη Βρετανία και ο Γκέρχαρτ Σρέντερ στη Γερμανία. Ετσι γεννήθηκε ο Τρίτος Δρόμος, το μοντέλο προοδευτικής διακυβέρνησης και εδραιώθηκε η Κεντροαριστερά ως νικήτρια δύναμη. Δεν ήταν μόνο οι Εργατικοί και οι Σοσιαλδημοκράτες στην Ευρώπη. Ακόμη και στη μακρινή Βραζιλία ο αριστερός συνδικαλιστής Λούλα γινόταν πρόεδρος που κυριαρχούσε, κάνοντας ουσιαστικά δεξιά στροφή στην οικονομία. Είναι ο σοσιαλισμός της αγοράς που, ως οικονομική σχολή σκέψης, είχε κυριότερο εκφραστή τον Ντομινίκ Στρος-Καν που χάθηκε άδοξα στο Σοφιτέλ.

Αν η αναδρομή αυτή έχει νόημα είναι γιατί ουδείς τη λαμβάνει υπόψη στην ελληνική πολιτική σήμερα. Αυτή χαρακτηρίστηκε τα τελευταία χρόνια από την ερημοποίηση του κεντρώου πολιτικού χώρου. Κάτι που οφείλεται στο Μνημόνιο, το οποίο έπεσε εκεί σαν μετεωρίτης με συνέπειες πυρηνικής καταστροφής. Το ΠαΣοΚ που κατείχε τον χώρο αυτό καταστράφηκε. Ολες οι άλλες πολιτικές δυνάμεις κινήθηκαν προς τα άκρα, επιλέγοντας την άρνηση/αντίσταση στο Μνημόνιο. Είναι χαρακτηριστική η πολιτική της ΝΔ το 2010-11, δηλαδή όσο ήταν στην αντιπολίτευση. Η είσοδος στον χώρο του Μνημονίου από το 2012 και μετά ισοδυναμούσε με διείσδυση σε περιβάλλον με πυρηνική μόλυνση. Η ΝΔ συρρικνώθηκε στο 18% στις πρώτες εκλογές του 2012. Ο ΣΥΡΙΖΑ, πάλι, διαπίστωσε ότι η ριζοσπαστικοποίηση που επέφερε ο Αλέκος Αλαβάνος το 2007-08 και συνέχισε ο Αλέξης Τσίπρας, αλλά και η σταθερή τοποθέτηση στο αριστερό άκρο ήταν πολιτικά επωφελής. Εκτοτε δεν έχει αλλάξει θέση. Η ΔΗΜΑΡ που μπήκε στην κυβέρνηση το 2012, άρα στην επικράτεια του Μνημονίου, βγήκε και αυτή λειψή από αυτό το πυρηνικό περιβάλλον. Ολα τα υπόλοιπα κόμματα επιμένουν να τοποθετούνται στην περιφέρεια, στα άκρα, του συστήματος – είτε πρόκειται για τους ΑΝΕΛ είτε για το ΚΚΕ.

Η τήξη των πόλων

Η εγκατάλειψη του Κέντρου είναι λοιπόν η βασική τάση της ελληνικής πολιτικής. Συμπίπτει με τον θρυμματισμό του πολιτικού συστήματος που έγινε επτακομματικό – οκτακομματικό αν υπολογίσει κανείς το οιονεί κόμμα των Ανεξαρτήτων της Βουλής. Ομολογουμένως, η τριγωνοποίηση έχει νόημα σε διπολικό σύστημα. Δημοκρατικοί εναντίον Ρεπουμπλικανών στις ΗΠΑ. Εργατικοί εναντίον Συντηρητικών στη Βρετανία. Σοσιαλδημοκράτες εναντίον Χριστιανοδημοκρατών στη Γερμανία. Τι να τριγωνοποιήσεις σε ένα πολυπολικό σύστημα; Σωστά; Οχι εντελώς σωστά. Πολυκομματική και πολυδιασπασμένη είναι η Ιταλία. Εκεί όμως η λογική αν όχι της τριγωνοποίησης, αλλά της κατάκτησης του Κέντρου από μια Αριστερά της αγοράς είναι σταθερή τάση. Ο τελευταίος που την εκφράζει είναι ο Ματέο Ρέντσι, ο νυν πρωθυπουργός και θαυμαστής του Τόνι Μπλερ.

Το αντεπιχείρημα, με όρους διεθνούς πολιτικής, είναι ότι ο Τρίτος Δρόμος έφθασε στο τέρμα το 2000 στην Αμερική και το 2005 στη Γερμανία. Το 2000 ο Τζορτζ Μπους δεν νίκησε τριγωνοποιώντας αλλά πηγαίνοντας τους Ρεπουμπλικανούς πιο δεξιά, ριζοσπαστικοποιώντας τους. Αυτό -καθώς τη νίκη απέναντι στον Αλ Γκορ την έδωσε το Αμερικανικό Ανώτατο Δικαστήριο σταματώντας την επανακαταμέτρηση στη Φλόριδα – φάνηκε ακόμη πιο καθαρά το 2004. Τότε ο Μπους πήγε φουλ δεξιά για να επικρατήσει του Τζον Κέρι. Αντίστοιχα, η δεξιά στροφή του Σρέντερ στην οικονομία έφερε τελικά τη Δεξιά της Ανγκελα Μέρκελ στην εξουσία, ενώ δεξιά πήγε και ο Νικολά Σαρκοζί το 2007 για να συγκρατήσει τις απώλειες προς το κόμμα της Λεπέν και να νικήσει τη Σεγκολέν Ρουαγιάλ. Το Κέντρο έχασε την έλξη του – αφού κάποιοι κέρδισαν, αγνοώντας το.

Το ερώτημα είναι αν η παρένθεση αυτή κλείνει πλέον. Και αν η κυριαρχία περνάει ξανά από τον μεσαίο χώρο. Αυτός δεν πρέπει να ταυτίζεται αναγκαστικά με την οικονομία της αγοράς. Στη χρυσή εποχή της τριγωνοποίησης, ας πούμε, ο Τόνι Μπλερ εμφανιζόταν συντηρητικότερος από τους Συντηρητικούς σε θέματα τάξης και ασφάλειας που κανονικά ήταν προνομιακός τους χώρος.

Η αλήθεια είναι ότι ο Σοσιαλιστής Λιονέλ Ζοσπέν, που έκανε το λάθος να αγνοήσει τις αγωνίες των γάλλων ψηφοφόρων σε θέματα ασφάλειας το 2002, βρέθηκε εκτός δεύτερου γύρου στις προεδρικές εκείνης της χρονιάς. Τον πέρασε σε ψήφους, προκαλώντας σοκ, ο Ζαν-Μαρί Λεπέν, μπαμπάς της Μαρίν. Αξίζει να σημειωθεί ότι η τελευταία ακολουθεί μια στρατηγική υπόκωφης διολίσθησης του Εθνικού Μετώπου σε πιο μεσαία εδάφη, όχι τόσο με την αλλοίωση της ατζέντας του όσο με την «αποδαιμονοποίησή» του. Είναι και αυτή μια μορφή τριγωνοποίησης, αφού η εντολή της Λεπέν στους δημάρχους που εξέλεξε στις αυτοδιοικητικές του Μαρτίου στη Γαλλία, είναι να δείξουν ότι μπορούν να λειτουργήσουν ομαλά μέσα στο ευρύ σύστημα του γαλλικού Δημοσίου.  Μπορούν δηλαδή να ενσωματωθούν.

«Βουτιά» στο Κέντρο

Πίσω στην Ελλάδα, μετά την αναδρομική περιήγηση στο εξωτερικό, μπορεί κανείς να επισημάνει τις εξής τάσεις:

Στη ΝΔ ο Αντώνης Σαμαράς επιχειρεί μια σιωπηλή τριγωνοποίηση στο κοινωνικό μέτωπο. Από το επίδομα των πεντακοσίων ευρώ μέχρι το πρόγραμμα φιλοξενίας των αστέγων, ο Πρωθυπουργός προωθεί πολιτικές με κοινωνικό πρόσημο. Η ανείπωτη ανάλυση είναι ότι η κοινωνική πολιτική είναι το τρίτο σκέλος του τριγώνου στις δύο άκρες της βάσης του οποίου βρίσκονται η ΝΔ και ο ΣΥΡΙΖΑ. Είναι μια ανάγνωση απόλυτα λογική αν αποδεχθεί κανείς ότι ο μεσαίος χώρος έχει υποστεί βύθιση. Η άλλοτε κραταιά μεσαία τάξη της δεκαετίας του ’90 έχει υποστεί ραγδαία φτωχοποίηση. Το χαμένο Κέντρο της ελληνικής πολιτικής συμπίπτει με τον βουλιαγμένο μεσαίο χώρο της ελληνικής κοινωνίας. Αυτός έχει διαχυθεί και προς τα δεξιά της ΝΔ. Την ίδια ώρα όμως που ο Σαμαράς επιχειρεί το άνοιγμα αυτό, ο πολιτικός σχεδιασμός του Μεγάρου Μαξίμου έχει πλήρη συνείδηση ότι στα δεξιά της ΝΔ βρίσκονται δύο κόμματα. Οι Ανεξάρτητοι Ελληνες και η Χρυσή Αυγή. Με άλλα λόγια, ο επαναπατρισμός αυτών που έφυγαν προς τα άκρα περνάει από μια κοινωνική πολιτική.

Ο Μπαλτάκειος μύθος

Ερώτηση: πόσο ακριβής είναι η συλλογιστική που εξέφρασε σε κρυφή κάμερα και συνεχίζει να διατυπώνει δημοσίως ο Τάκης Μπαλτάκος; Οτι δηλαδή όλοι αυτοί οι ψηφοφόροι είναι παραπλανημένοι νεοδημοκράτες; Δεν είναι κατ’ ανάγκην ακριβής. Οι πολιτικοί αναλυτές που έχουν πρόσβαση σε στοιχεία, δηλαδή οι δημοσκόποι, επιμένουν ότι η βάση της Χρυσής Αυγής – αλλά και των ΑΝΕΛ – είναι αμάλγαμα, όπου δεν υπάρχουν μόνο πρώην ψηφοφόροι της ΝΔ. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η παρατήρηση της Μαρίν Λεπέν, σε συνέντευξη που έδωσε στον παρισινό «Μοντ», ότι όπου έρχεται επάνω το Εθνικό Μέτωπο εξαφανίζονται οι Σοσιαλιστές. Μια κουβέντα με διπλή σημασία τόσο ως προς τον ιδεολογικό αποχρωματισμό των ακραίων όσο και ως προς την ακομπλεξάριστη σχέση της γαλλικής Ακρας Δεξιάς με τη γαλλική Δεξιά.

Τέρμα αριστερά

Αν ο Σαμαράς επιχειρεί τριγωνοποίηση στο κοινωνικό πεδίο, ο Αλέξης Τσίπρας επιμένει σε έναν ριζοσπαστικό αριστερό λόγο που δεν αναζητά κανένα σημείο συμβιβασμού. Η οικονομία, ειδικά δε το ευρώ, θα ήταν ιδανικό σημείο για να τριγωνοποιήσει ο ΣΥΡΙΖΑ. Αντιθέτως, ο Τσίπρας πάει πιο άκρη. Η μία εξήγηση είναι οι εσωκομματικές πιέσεις, δηλαδή η Αριστερή Πλατφόρμα και ο Παναγιώτης Λαφαζάνης. Η δεύτερη εξήγηση είναι η αφύπνιση του ΚΚΕ που αυτή τη φορά, σε αντίθεση με το 2012, τραβάει την αριστερή ψήφο. Η τρίτη εξήγηση είναι η πεποίθηση ότι ακριβώς επειδή η μεσαία τάξη έχει φτωχοποιηθεί, η οικονομία δεν αποτελεί πεδίο για να την προσεγγίσει ο ΣΥΡΙΖΑ. Η ανάλυση λοιπόν της Κουμουνδούρου φαίνεται να είναι ότι η ελληνική κοινωνία έχει σιωπηλά ριζοσπαστικοποιηθεί και αυτό εκφράζει ηχηρά ο Αλέξης Τσίπρας. Τηρουμένων των ιδεολογικών αναλογιών, στον ΣΥΡΙΖΑ επιχειρούν λοιπόν από αριστερά αυτό που έκανε ο Μπους στην Αμερική από δεξιά το 2004. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, οι εκατέρωθεν ομάδες ποντάρουν στη χαρισματικότητα του αρχηγού και στην προνομιακή σχέση του με ακροατήρια σκληρού πυρήνα. Μένει, φυσικά, να φανεί αν η προσέγγιση αυτή θα επιτρέψει στον ΣΥΡΙΖΑ να έρθει με δύναμη από τα αριστερά – ή, αν θα τον εμφανίσει ως ένα κόμμα χωρίς άλλες εφεδρείες. Αν δηλαδή το 2012 θα είναι το ζενίθ του Τσίπρα σε αυτή τη φάση.

Μαύρη τρύπα η αποχή

Δύο σχολές πολιτικής σκέψης και δύο πολύ διαφορετικά στυλ συγκρούονται λοιπόν σε αυτές τις εκλογές. Ο Σαμαράς έχει φθάσει στις πύλες του μεσαίου χώρου – τον αντιλαμβάνεται όμως με κοινωνικούς όρους. Είναι γνωστή η επιφυλακτικότητα του Πρωθυπουργού για το κεντροδεξιό άνοιγμα με ιδεολογικούς όρους. Ο Τσίπρας, πάλι, φαίνεται να θεωρεί ότι ο μεσαίος χώρος δεν υπάρχει – είναι μια παγίδα. Οτι η κατάπτωση της μεσαίας τάξης την κάνει να πιστεύει ότι δεν έχει τίποτε να χάσει και ότι την έχει ριζοσπαστικοποιήσει, οδηγώντας την σε ψήφο διαμαρτυρίας και ανατροπής. Ολα αυτά, με το μεγάλο ερωτηματικό της αποχής. Διότι χαμένο μπορεί να είναι το Κέντρο της ελληνικής πολιτικής και αν δεν προσέλθει στις κάλπες του Μαΐου.