Οι τρεις ζωές του «υπέροχου Γκάμπο»

Η Μερσέντες, ο Φιντέλ, ο Λιόσα, η συμπατριώτισσα Σακίρα, τα γαρίφαλα της Επανάστασης και τα τριαντάφυλλα του πένθους. Ο συγγραφέας του μυθιστορήματος «Εκατό χρόνια μοναξιά» ήταν άνθρωπος του πάθους, της συνέπειας, της πρόληψης, της μεγάλης λογοτεχνίας

Ενα από τα αναρίθµητα τσιτάτα του Γκαµπριέλ Γκαρσία Μάρκες ήταν: «Εχουµε όλοι µία ζωή δηµόσια, µία ζωή ιδιωτική και µία ζωή µυστική». Τελικά τι ξέρουµε περισσότερο για τον ίδιο; Ξέρουµε οπωσδήποτε αρκετά πράγµατα για τη δηµόσια ζωή του, τις ιδέες που υπερασπιζόταν, τους φίλους του, τα άρθρα που έγραφε, τα επαγγέλµατα που εξάσκησε.

Για την ιδιωτική του ζωή ξέρουμε μάλλον τα λιγότερα: ξέρουμε αρκετά για τη σχέση του με τη Μερσέντες, τη γυναίκα της ζωής του που την παντρεύτηκε το 1958 αλλά την είχε εντοπίσει ήδη όταν ήταν… οκτώ ετών, όμως δεν ξέρουμε πολλά για άλλες σχέσεις του πριν και μετά, όπως δεν ξέρουμε πολλά ούτε και για πιο απλά πράγματα: λ.χ. για τη σχέση του με τους δύο γιους του. Ενώ ο ίδιος είχε πει πολλά (στο «Ζω για να τη διηγούμαι», αλλά και μέσα από τα μυθιστορήματά του) για τη δική του δύσκολη σχέση με τον πατέρα του – ο οποίος κάποτε τον θεωρούσε σχιζοφρενή και ήθελε να τον… λοβοτομήσει -, για την αγάπη που έτρεφε στη γιαγιά και στον παππού του από την πλευρά της μητέρας του και παρόλο που γράφτηκε και από τρίτο μια βιογραφία του, τα περισσότερα γεγονότα της ενήλικης ιδιωτικής ζωής του κατάφερε να τα κρατήσει μυστικά.

Οσο για τη «μυστική» του ζωή, μάλλον είναι αυτή για την οποία ξέρουμε τα περισσότερα. Ενώ τα βιογραφικά στοιχεία μπορούν να παρουσιαστούν στρογγυλεμένα, η μυστική του ζωή, αυτή του ψυχικού του κόσμου, μας παραδόθηκε πλήρης στα έργα του.

Το αν οι περιγραφές που αφορούν δικές του εμπειρίες έχουν φιλτραριστεί από το πεζογραφικό του ταλέντο, είναι μάλλον αδιάφορο. Αν λ.χ. το πώς κατάφερε να πει στη μελλοντική του σύζυγο Μερσέντες Μπάρτσα ότι θέλει να συνδεθούν, έγινε με τον τρόπο που το περιγράφει στην τελευταία σελίδα τού «Ζω για να τη διηγούμαι», λίγη σημασία έχει. Αυτό που έχει σημασία είναι το πώς το λέει.

«Η γεμάτη ένταση ηρεμία»

Χαρακτηριστικό τού πόσο κατάφερε να κρατήσει την ιδιωτική του ζωή μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας είναι το επεισόδιο με τον Περουβιανό συγγραφέα Μάριο Βάργκας Λιόσα. Εγινε γνωστό γιατί πραγματοποιήθηκε δημόσια αλλά πέρασαν πάρα πολλά χρόνια μέχρι να γνωστοποιηθούν οι λόγοι.

Ηταν μια βραδιά του 1971, στο Μεξικό. Οι δύο σπουδαίοι ισπανόφωνοι συγγραφείς, στενοί φίλοι ώς τότε, κουμπάροι και μελλοντικοί κάτοχοι Βραβείου Νομπέλ Λογοτεχνίας, αντάλλαξαν γροθιές μέσα σε αίθουσα κινηματογράφου.

Αρκετά αργότερα δημοσιεύτηκε μάλιστα και φωτογραφία του Μάρκες με μαυρισμένο μάτι. Για πολλά χρόνια ωστόσο κανείς από τους δύο δεν αποκάλυπτε τον λόγο της φιλονικίας, πολλοί μάλιστα υπέθεταν ότι ήταν πολιτική η διαφορά, καθώς ο Μάρκες ήταν πιο αριστερός από τον Λιόσα που εκείνη την εποχή στρεφόταν σε πιο κεντρώες θέσεις. Αλλά η πραγματικότητα ήταν πολύ διαφορετική: όπως αποκαλύφθηκε πριν από μερικά χρόνια, ο Μάρκες, που είχε βαφτίσει επιπλέον τον γιο του Λιόσα, είχε συνάψει ερωτικές σχέσεις με τη σύζυγο του τελευταίου, σε μια δύσκολη στιγμή του γάμου τους…

Στήριξη στον Φιντέλ

Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική θα μπορούσε να είναι επίσης ένας λόγος που τους απομάκρυνε. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ο Μάριο Βάργκας Λιόσα μαζί με άλλους συγγραφείς όπως οι Χουάν Γκοϊτισόλο, Ζαν-Πολ Σαρτρ, Πλίνιο Μεντόσα και άλλοι συντάσσουν επιστολή προς την εφημερίδα «Μοντ», με την οποία διαμαρτύρονται για την πολιτική του Κάστρο, ο Μάρκες, το όνομα του οποίου είχε προσθέσει ο Μεντόσα στους υπογράφοντες, απέσυρε την υπογραφή του και δήλωσε ότι στηρίζει το κουβανικό καθεστώς.

Είχε άλλωστε από καιρό συνδεθεί φιλικά με τον Κάστρο. Σε μια συνέντευξή του αργότερα, θα πει ότι με τον κουβανό ηγέτη τον συνδέει η αγάπη για τη λογοτεχνία και ότι πρόκειται για φιλία πνευματική – «λίγοι ξέρουν ότι ο Κάστρο είναι ιδιαίτερα καλλιεργημένος» είπε τότε. Ταυτόχρονα όμως πίεζε κατά καιρούς τον Φιντέλ να ελευθερώσει τους αντιφρονούντες, πετυχαίνοντας, λ.χ., την απελευθέρωση του Ρεϊνόλ Γκονζάλες το 1977. Σε ένα εκτενές άρθρο του στην κουβανική εφημερίδα «Granma» με τίτλο «Ο Φιντέλ που νομίζω ότι ξέρω» τον περιέγραψε ως άνθρωπο με «σιδηρά πειθαρχία, ανεξάντλητη υπομονή, κολοσσιαίες ιδέες και ακόρεστες ψευδαισθήσεις».

Ο Μάρκες χρηματοδότησε εξάλλου με 100.000 δολάρια μια οργάνωση που υπερασπιζόταν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Είχε επίσης προσφέρει με την αρθρογραφία του στήριξη στην Επανάσταση των Γαριφάλων στην Πορτογαλία ενώ η προσφορά των χρημάτων ενός βραβείου, το 1972, στο περιοδικό του βενεζουελανού κόμματος Movimiento al Socialismo (Κίνημα για τον Σοσιαλισμό), που είχε και στρατιωτικό σκέλος, προκάλεσε θύελλα επικρίσεων.  

Ο συνδυασμός συγγραφικής φήμης και αριστερών πεποιθήσεων τον κατέστησαν κατά καιρούς αξιόπιστο και αποτελεσματικό διαμεσολαβητή ανάμεσα στις κολομβιανές κυβερνητικές Αρχές και τους αντάρτες.

Αν πάντως θα πρέπει να αναζητήσουμε κάπου τις ρίζες αυτής της πολιτικής στάσης, αυτές – σύμφωνα με τον ίδιο – βρίσκονται στον παππού του, τον συνταγματάρχη Νικολάς Ρικάρδο Μάρκες Μεχία, που τον φώναζαν χαϊδευτικά Παπαλέλο. Αυτός, αντί να λέει στον μικρό Γκαμπίτο παραμύθια, του «έκοβε την ανάσα με τρομακτικές περιγραφές του τελευταίου κολομβιανού εμφυλίου που είχαν προκαλέσει οι αντικληρικοί κατά της συντηρητικής κυβέρνησης». Ο Παπαλέλο θαύμαζε και τον Σιμόν Μπολίβαρ. Κάτι ίσως όχι άσχετο και με το μυθιστόρημα που δημοσίευσε ο Μάρκες μετά το Νομπέλ με πρωταγωνιστή τον Μπολίβαρ, «Ο στρατηγός μες στον λαβύρινθό του».

Η οικογένειά του πάντως, ιδίως η γιαγιά του Μάρκες, η Τρανκιλίνα Ιγουαράν, γεννούσε πολλές φανταστικές ιστορίες που έβριθαν προλήψεων. Η γενέτειρα Αρακατάκα, που έθρεψε τη φαντασία του, θα γίνει στη λογοτεχνία του το μυθικό Μακόντο στις ακτές της Καραϊβικής. Αργότερα ο Γκαμπριέλ με τη Μερσέντες θα αποκτήσουν αρκετά σπίτια, ποτέ όμως τόσο μεγάλα ώστε να τρυπώνουν μέσα φαντάσματα. Ωστόσο η τελευταία δημόσια εμφάνιση του Μάρκες, στα γενέθλιά του, στις 6 Μαρτίου 2014, με κίτρινο τριαντάφυλλο στο πέτο, δεν θα μάθουμε ποτέ αν ήταν ξόρκι ή παραδοχή του επερχόμενου μοιραίου. Στις περισσότερες περιπτώσεις, στα βιβλία του, το κίτρινο ήταν το χρώμα της ασθένειας και του θανάτου. Κίτρινες πεταλούδες, κίτρινα πρόσωπα, κίτρινα φέρετρα. Μπορεί όμως ο Μάρκες με αυτό το κίτρινο τριαντάφυλλο να ήθελε απλώς να ταυτίσει τον εαυτό του με το έργο του, το θνητό σαρκίο με τα αθάνατα γραπτά του.