Οι συγγραφείς που γύρισαν από το κρύο

Ο μακαρίτης Πίτερ Ματάισεν ήταν ένας καλός συγγραφέας. Για ένα διάστημα, όμως, συνέδραμε και την αμερικανική υπηρεσία πληροφοριών, με προκάλυμμα το λογοτεχνικό περιοδικό «The Paris Review». Και δεν ήταν ο μόνος

Το 1958, ο Τζορτζ Πλίμπτον, αρχισυντάκτης στο νεοϋορκέζικο γραφείο του αγγλόφωνου λογοτεχνικού περιοδικού «The Paris Review», εισηγήθηκε στον συνεργάτη του στο Παρίσι, Νέλσον Αλντριτς, ένα καυτό λογοτεχνικό θέμα: ο Μπορίς Παστερνάκ είχε μόλις βραβευτεί με Νομπέλ, υπό το φόβο των Σοβιετικών όμως αρνούνταν να το παραλάβει. «Η υπόθεση έχει προκαλέσει ταραχή εδώ», έγραφε ο Πλίμπτον, «και πιστεύουμε ότι πρόκειται για σημαντικό γεγονός της λογοτεχνικής Ιστορίας, που το “Review” πρέπει να καταγράψει». Συγκεκριμένα, πρότεινε σχολιασμό από ομότεχνους όπως ο Σαρτρ ή ο Αραγκόν και τόνισε ότι το τεύχος θα διαφημιζόταν από το Κογκρέσο για την Πολιτισμική Ελευθερία. Ηταν ένας οργανισμός υπεύθυνος για τον πολιτιστικό εμπλουτισμό της ιδεολογίας που ανταγωνιζόταν τον κομμουνισμό, χρηματοδοτούμενος από τη CIA. Ο Πλίμπτον βέβαια είτε δεν το ήξερε το τελευταίο είτε δεν χρειαζόταν να το αναφέρει.

Ο συγγραφέας Πίτερ Ματάισεν, εκ των συνιδρυτών του «Paris Review», το ήξερε. Οπως θα αποκάλυπτε χρόνια αργότερα, το 2007, το περιοδικό στήθηκε από τον ίδιο ως κάλυψη για τις κατασκοπικές του δραστηριότητες, οι οποίες, όπως έλεγε σε άλλη συνέντευξή του λίγο πριν πεθάνει, «εκείνες τις ημέρες, θεωρούνταν πατριωτική πράξη, γιατί οι άνθρωποι φοβούνταν τον Ψυχρό Πόλεμο». Θα μπορούσε βέβαια να παρακολουθεί τους κομμουνιστές και να ασχολείται με τη λογοτεχνία στον ελεύθερο χρόνο του, όπως έκανε αρχικά. Οι προϊστάμενοί του όμως ζήτησαν κι άλλη προκάλυψη εκτός από την έκδοση μυθιστορημάτων. Ηξερε ότι το «Κογκρέσο», με γραφεία σε 35 χώρες, με καλλιτεχνικές εκδηλώσεις και με δεκάδες περιοδικά υπό την εποπτεία του (το «American Review», το γαλλικό «Preuves», το γερμανικό «Monat», το βρετανικό «Encounter», το ιαπωνικό «Jiyu»), δεν θα αρνιόταν τη χρηματοδότηση σε ένα ακόμα. Ηταν τα πρώτα χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η CIA, σύμφωνα με τον Ματάισεν, «δεν είχε ανακατευτεί σε δολοφονίες και άλλα βρώμικα κόλπα».

Σκοπός παρόμοιων εγχειρημάτων, σύμφωνα με το βιβλίο «Ο πολιτιστικός Ψυχρός Πόλεμος» της Φράνσις Σόντερς, ήταν να στρέψουν την ευρωπαϊκή ιντελιγκέντσια στην αγκαλιά του δυτικού τρόπου ζωής και σκέψης. Ωστόσο, ιστορίες συγγραφέων όπως ο Ροθ ή ο Κέρουακ και συνεντεύξεις όπως του Χέμινγουεϊ, του Καπότε ή του Φόκνερ δεν δημοσιεύονταν στο «Paris Review» βάσει μυστικής συμφωνίας μαζί τους απλώς προβάλλονταν εκτεταμένα και διανέμονταν σε όλο τον δυτικό κόσμο με έξοδα του «Κογκρέσου». Στην περίπτωση βέβαια του εμπλεκόμενου στο όλο εγχείρημα Ούγγρου Αρθουρ Κέσλερ και συγγραφέα του μυθιστορήματος «Το μηδέν και το άπειρο», τόσο το βιβλίο του όσο και η περιοδεία του στην Αμερική, όπου συνιστούσε στους ριζοσπάστες να «ωριμάσουν», ήταν αρκετά για να του χαρίσουν μια συνέντευξη στο περιοδικό. Κάπως έτσι δημοσιεύτηκε τελικά και μία του Παστερνάκ το 1961. Μια άλλη του Σαρτρ δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.

Η σχέση του «Paris Review» και του «Κογκρέσου» παραλίγο να ενσαρκωθεί και στο πρόσωπο του ποιητή Φρέντερικ Σάιντελ, ο οποίος θα εργαζόταν και στους δύο οργανισμούς ως σύνδεσμος. Υπεύθυνος για την επιλογή του ήταν ο Τζον Χαντ: ένας τύπος που έστειλε τον ποιητή Ρόμπερτ Λόουελ στη Λατινική Αμερική για να διορθώσει το φιάσκο του Κόλπου των Χοίρων, εκείνος ο έρμος όμως τα κατέστρεψε όλα όταν παρέλειψε να πάρει τα αντικαταθλιπτικά του και ανακήρυξε τον εαυτό του Καίσαρα σε μια πλατεία. Παρόμοιες ιστορίες θα αναδύονταν κι άλλες στο μέλλον – όπως εκείνη που ήθελε το περιοδικό «Encounter» να στήνεται μεταξύ άλλων από τον Κρίστοφερ Μόνταγκιου Γούντχαουζ, λίγο πριν εκείνος οργανώσει το πραξικόπημα εναντίον του Μοσαντέκ. Η CIA θα χρηματοδοτούσε αρκετές ακόμα σχετικές προσπάθειες, όπως το Εργαστήρι Συγγραφέων στην Αϊοβα, το οποίο υπό τη διεύθυνση του Πολ Ενγκλε δίδασκε δημιουργική γραφή απορρίπτοντας αφηγήσεις που ενσωμάτωναν κοινωνικά ζητήματα και προκρίνοντας τον ατομικισμό.

Τελικά, ο Πίτερ Ματάισεν, όπως έλεγε σε εκείνη τη συνέντευξη, όχι μόνο απογοητεύτηκε από τη CIA και την εγκατέλειψε, αλλά και όλη η ατμόσφαιρα τον έστρεψε μερικές μοίρες αριστερότερα. Χωρίς να αλλάξει ρότα, το «Κογκρέσο» συνέχισε τις δραστηριότητές του, που όπως θα αποκαλυπτόταν και περισσότερες ήταν και τρανταχτά ονόματα της διανόησης περιλάμβαναν -μάλλον εν αγνοία τους. Ο βαθμός εμπλοκής του Τζορτζ Πλίμπτον, για παράδειγμα, συζητιέται ακόμα. Ερευνώντας πάντως όλα αυτά, το ηλεκτρονικό περιοδικό «Salon» θα παρέθετε προ καιρού και απόψεις, όπως του αμερικανού συγγραφέα Πολ Μπέρμαν, που αναδείκνυαν την ουσία εκείνων των τακτικών. «Με εκπλήσσει που κάποιοι διαφωνούν ακόμα με το “Κογκρέσο”» έλεγε. «Δεν είναι φανερό ότι ο σκοπός του αντικομμουνισμού, τόσο στις φιλελεύθερες όσο και τις σοσιαλδημοκρατικές εκδοχές του, ήταν ένας ευγενής σκοπός;».