Η γυναίκα που έγινε σκιά του Πάτρικ Λη Φέρμορ

Η συγγραφέας και βιογράφος του διάσημου φιλέλληνα μάστορα της ταξιδιωτικής αφήγησης βρέθηκε στην Αθήνα και μίλησε στο «Βιβλιοδρόμιο»

Η συγγραφέας Αρτεμις Κούπερ έγινε για αρκετά χρόνια ο άνθρωπος εμπιστοσύνης, συνομιλητής σε εκ βαθέων εξομολογήσεις και εκτελέστρια, εντέλει, της λογοτεχνικής διαθήκης του Πάτρικ Λη Φέρμορ. Τη βιογραφία του Φέρμορ, που τη δημοσίευσε πριν από περίπου ενάμιση χρόνο (στα ελληνικά κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες), τη δούλεψε αφού πρώτα είχε περάσει ατελείωτες ώρες δίπλα στον μεγάλο μάστορα της ταξιδιωτικής αφήγησης, αφήνοντάς τον να μιλάει με τον τρόπο που εκείνος ήθελε.  Η υπομονή της ανταμείφθηκε, βέβαια, με μία πολύ ενδιαφέρουσα βιογραφία. Αλλά και με τη γνώση που απέκτησε για αυτόν τον πολύπλοκο άνθρωπο, τον απαγωγέα του Κράιπε στην Κρήτη της Κατοχής, τον χειριστή λεπτών υποθέσεων γενικότερα της αγγλικής αποστολής στην Ελλάδα, στα χρόνια του πολέμου, τον συγγραφέα που μαγεύτηκε από την Ελλάδα και την έκανε δεύτερο σπίτι του. «Ο Φέρμορ διέθετε γενναιοδωρία πνεύματος» λέει στο «Βιβλιοδρόμιο» η Αρτεμις Κούπερ, η οποία ήταν αυτές τις ημέρες στην Αθήνα και μίλησε στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς. «Παρότι πολλοί θεωρούσαν ότι ήταν απόμακρος, εκείνος όχι μόνο υποδεχόταν με ενθουσιασμό τους πολυάριθμους φίλους του, αλλά και επικοινωνούσε μαζί τους τακτικά. Προς το τέλος της ζωής του αυτό μου έγινε πολύ φανερό, καθώς αισθανόταν καθήκον να γράφει γράμματα παρότι η όρασή του είχε μειωθεί πάρα πολύ. Σκεφτόταν πραγματικά τους ανθρώπους».

Η Κούπερ ξόδεψε πολλά χρόνια για να συγκεντρώσει τα στοιχεία της βιογραφίας. Αρχισε την προσπάθεια λίγο πριν από το 2004 και κράτησε μέχρι το τέλος της ζωής του Φέρμορ, το 2011. Περνούσε ολόκληρα δεκαήμερα μαζί του, τον χειμώνα στην Καρδαμύλη και το καλοκαίρι στο Λονδίνο. Δεν ήταν εύκολη διαδικασία. «Δεν μπορούσα να βρω τον σωστό τρόπο γιατί η παραδοσιακή συνέντευξη του προκαλούσε δυσφορία και δεν μπορούσε να ανοιχτεί. Μια ημέρα, στο σπίτι του στην Καρδαμύλη παραπονέθηκε για το χάος του αρχείου του. Τον ρώτησα αν θέλει να τον βοηθήσω. “Είσαι ένας άγγελος” μου είπε με τον ενθουσιασμό που τον διέκρινε. Μέσα από τη διαδικασία της τακτοποίησης χαλάρωσε και ξεκλείδωσε κι αυτός τις αναμνήσεις του. Γιατί ενώ προς τα έξω ήταν ανοιχτός και γενναιόδωρος, έδινε μεγάλη σημασία στην ιδιωτικότητα».

Η Αρτεμις Κούπερ γνώρισε τον Φέρμορ όταν ήταν 17 ετών, σε ένα πάρτι που είχε διοργανώσει η μητέρα της σε νοικιασμένο εξοχικό στις Σπέτσες. «Ολοι έπεφταν πάνω του και του πρότειναν εκδρομές και εξόδους» θυμάται. «Και εκείνος ήταν ενθουσιώδης με όλους. Πηγαίναμε καμιά φορά για ένα βραδινό κρασί σε παραθαλάσσια καφέ. Αμέσως έρχονταν άνθρωποι και του έλεγαν ιστορίες, μετά εμφανίζονταν από το πουθενά οργανοπαίκτες με ακορντεόν και μπουζούκια και ο Πάντι χόρευε. Χόρευε πολύ καλά ζεϊμπέκικο. Ηταν ένα είδος Ζορμπά».
{ARX}Η σχέση του Πάτρικ Λη Φέρμορ με τα χρήματα ήταν ανάλογη ενός Ζορμπά. «Ο πατέρας του σταμάτησε γρήγορα να του δίνει λεφτά. Στην «Πορεία προς την Κωνσταντινούπολη» ζούσε με 300 δολάρια τον μήνα. Βέβαια, επειδή διέθετε μεγάλη γοητεία, ήταν πολλοί εκείνοι που τον φιλοξένησαν. Οταν έμεινε με την Μπαλάσα Καντακουζηνού στη Ρουμανία, ζούσε χωρίς λεφτά, με τα προϊόντα που έβγαζε το μεγάλο κτήμα της. Δεν φοβόταν την έλλειψη χρημάτων. Και όταν είχε τα χρησιμοποιούσε» λέει. {ARX}
Οσο για τους Ελληνες… «Δεν είπε ποτέ κακή κουβέντα για κανέναν Ελληνα. Ολοι γι’ αυτόν ήταν ήρωες, όλοι ήταν ιππότες». Ούτε για πολιτικούς; «Ούτε. Στην πραγματικότητα δεν τον ενδιέφερε πολύ η πολιτική. Δεν ήταν ζώο πολιτικό. Στις αντιλήψεις του, αν ήταν κάτι, μπορούμε να πούμε ότι ήταν αντικομμουνιστής. Τον είχε επηρεάσει η διαμονή του στη Ρουμανία. Ηταν θα έλεγα μάλλον κεντρώος, με τάση προς τους συντηρητικούς. Μια φορά πάντως που ο Σεφέρης τον ρώτησε αν θα έκρυβε έναν φίλο του αντιστασιακό που θα τον έφερνε μεσάνυχτα, είπε αμέσως ναι. Τελικά αυτός δεν ήρθε». 
Η Αρτεμις Κούπερ, μετά τη βιογραφία, έκανε ακόμη ένα βήμα: δύο και πλέον έτη μετά τον θάνατο του Λη Φέρμορ δημοσίευσε το τελευταίο βιβλίο του, που το ανέμεναν οι θαυμαστές του εδώ και τουλάχιστον είκοσι πέντε χρόνια. 
Ο λόγος για το τρίτο μέρος της περίφημης «Πορείας προς την Κωνσταντινούπολη», που παρέμεινε πολυαναμενόμενο και τελικά δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. Τι ακριβώς συνέβη; Το πρώτο μέρος, «Η εποχή της δωρεάς», δημοσιεύτηκε στα αγγλικά το 1977 από τον εκδότη Τζοκ Μάρεϊ. Σε αυτό παρακολουθούμε τον νεαρό Πάντι να διασχίζει τη Γερμανία, την Αυστρία και την Τσεχοσλοβακία. Το 1986 δημοσίευσε το δεύτερο μέρος, το «Ανάμεσα στα δάση και τα νερά», όπου περιγράφει το κομμάτι του ταξιδιού στην Ουγγαρία και την Τρανσυλβανία, μέχρι τις Σιδηρές Πύλες του Δούναβη, κοντά στα σύνορα Ρουμανίας και Βουλγαρίας. Στο τέλος του κειμένου αυτού, υπήρχε η λέξη «Συνεχίζεται». Και οι θαυμαστές της γραφής του Φέρμορ περίμεναν το τρίτο μέρος, Βουλγαρία και Κωνσταντινούπολη, που δεν ήρθε ποτέ. 

{ARX}Εντέλει η αλήθεια είναι πιο περίπλοκη. Στην πραγματικότητα αυτό το τρίτο μέρος του ταξιδιού το είχε γράψει πρώτα από τα άλλα δύο. Στα τέλη του 1962 ένα αμερικανικό περιοδικό του ζήτησε 5.000 λέξεις με θέμα τη «χαρά της πεζοπορίας». Εκείνος άρχισε να γράφει και κατάλαβε ότι σε 5.000 λέξεις δεν μπορούσε να χωρέσει τίποτα από όσα είχε μέσα του γι’ αυτό το ταξίδι. Είχε γράψει εβδομήντα σελίδες μόνο για τα δύο τρίτα του ταξιδιού. Αφησε το κείμενο αυτό και άρχισε να γράφει το τελευταίο τρίτο κομμάτι, ως βιβλίο πια. Δεν το δημοσίευσε όμως. Και όταν αργότερα θέλησε να φτιάξει την περίφημη τριλογία της νεανικής του τρέλας, τον «Μεγάλο περίπατο», όπως τον αποκαλούσε ο ίδιος, «περίπατο» από την Ολλανδία μέχρι την Πόλη, άρχισε από την αρχή. Τα δύο πρώτα βιβλία γράφτηκαν με μεγάλη επιμέλεια, αλλά όταν έφτασε στο τρίτο μέρος, φαίνεται ότι νικήθηκε από την αναβλητικότητα που του είχε γεννήσει μια αμφιβολία: έπρεπε απλώς να επιμεληθεί τη νεανική γραφή του ή να το ξαναγράψει από την αρχή; Η μεγάλη αποδοχή των δύο πρώτων τόμων αύξανε τις προσδοκίες και την ευθύνη. Ηταν όμως ήδη μεγάλος, οι μνήμες απομακρύνονταν. {ARX}
Κάποτε μπήκε στη διαδικασία της αναθεώρησης, ήταν όμως αργά. Στα ενενήντα του πια, με προβλήματα όρασης. Εκανε διορθώσεις μέχρι τέλους. Η Αρτεμις Κούπερ δημοσίευσε εντέλει το ατελές κείμενο, αφήνοντας ακόμη και κάποια προφανή εκφραστικά λάθη προκειμένου να μην αλλοιώσει τη γραφή του. Το κείμενο σταματάει στο Μπουργκάς (Πύργος) της Βουλγαρίας, δηλαδή λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα πριν από την Κωνσταντινούπολη. Η Κούπερ πρόσθεσε ωστόσο και ένα κομμάτι του ημερολογίου του που αναφέρεται στο ταξίδι του στο Αγιον Ορος, αμέσως μετά την Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για ημερολόγιο που είχε μείνει στα χέρια του νεανικού του έρωτα, της Μπαλάσα Καντακουζηνού, η οποία του το επέστρεψε κάποτε. Το βιβλίο κυκλοφόρησε αυτή την εβδομάδα στα ελληνικά από τις Εκδ. Μεταίχμιο με τον τίτλο «Ατελείωτος δρόμος». 
«Το βιβλίο αυτό το διόρθωνε συνεχώς. Ηταν σαν την Πηνελόπη που τη νύχτα ξήλωνε ό,τι έπλεκε την ημέρα. Οσο ζούσε δεν ήθελε να το κυκλοφορήσει. Δεν είπε ποτέ ρητά ότι ήθελε να κυκλοφορήσει μετά θάνατον, αλλά δεν είπε ποτέ ότι ήθελε να μη δημοσιευτεί ποτέ και να καταστραφεί». 

{ARX}Σε πρόσφατη εκτενή συνέντευξή της στους «Νιου Γιορκ Τάιμς» η Αρτεμις Κούπερ είπε ότι ο Φέρμορ συνειδητοποίησε σταδιακά ότι εκείνο το ταξίδι καθόρισε την πορεία της ζωής του. Γιατί το έκανε; «Ηταν το είδος παιδιού που φέρνει στους γονείς του απελπισία» είπε. Στα 18 του ήθελε να γίνει συγγραφέας χωρίς όμως να έχει τίποτα να γράψει. Πήγαινε από πάρτι σε πάρτι, έπινε και μέσα του ήταν άδειος. «Από τη μια στιγμή στην άλλη πήρε την απόφαση να περπατήσει την Ευρώπη». {ARX}
Ο Φέρμορ, πάντως, προσθέτει στο «Βιβλιοδρόμιο» η Αρτεμις Κούπερ, «έγραψε για την Ελλάδα και έζησε σε αυτή για περισσότερα από σαράντα χρόνια, αλλά παρέμεινε αναμφίβολα Βρετανός. Με την αγγλική προφορά στα ελληνικά του και με πράγματα χωρίς τα οποία δεν μπορούσε να ζήσει, όπως το τσάι, η μαρμελάδα και οι “Τάιμς”. Αλλά στην Ελλάδα αισθανόταν πιο ζωντανός».