Γιώργος Παπανδρέου: Ο Πρωθυπουργός της κρίσης και το φαινόμενο της φούσκας

Η τελευταία εμφάνισή του στη Βουλή έδειξε πόσο εύκολα στην πολιτική μπορεί να βρεθεί κάποιος από το ένα σημείο του εκκρεμούς στο άλλο – ή πόσο σύντομα από το ζενίθ στο ναδίρ – και ταυτόχρονα ανέσυρε ένα παλιό ερώτημα: Πόσος Γιώργος Παπανδρέου υπάρχει μέσα στον Γιώργο Παπανδρέου; Πρόσωπο που γνωρίζει αρκετά καλά τον πρώην πρωθυπουργό συνηθίζει να λέει: «Αν του πεις ότι ο Παρθενώνας δεν βρίσκεται στη σωστή θέση και πρέπει να μετακινηθεί, θα απαντήσει: να το δούμε». Είναι ένα από τα κλειδιά που θα χρειαστεί κανείς για να βρει τους μηχανισμούς που τον οδηγούν στις αποφάσεις που παίρνει κατά καιρούς. Ενα άλλο προέρχεται από πεπειραμένο στέλεχος του ΠαΣοΚ που τον υποστήριξε το 2007 για την αρχηγία, αλλά στη συνέχεια απογοητεύτηκε: «Ο Παπανδρέου είναι προοδευτικός πολιτικός, θέλει να αλλάξει τα πράγματα, αλλά δεν είναι σε θέση να το κάνει». Ενας συνεργάτης του δεν διστάζει να πει ότι «ο Γιώργος πετυχαίνει τα πάντα με τον δικό του τρόπο, από το παρασκήνιο». Και σε αυτά πρέπει να προστεθεί κάτι που είχε γράψει παλαιότερα στα «ΝΕΑ» ο Δημήτρης Μητρόπουλος: «Αν ο Παπανδρέου δεν ήταν άνθρωπος, θα ήταν κάβουρας».

Το προφίλ του Γιώργου Παπανδρέου είναι αυτό ενός ανθρώπου με τρομερή βούληση και επιμονή όταν πρόκειται να κάνει αυτό που θέλει και ταυτόχρονα η πλήρης αδυναμία του να το οργανώσει σε ένα σχέδιο και να προβλέψει τις συνέπειες. Αν ο Κοέλιο είχε κάποιον υπόψη όταν έγραφε «όταν θέλεις πολύ κάτι, το Σύμπαν συνωμοτεί για να το πετύχεις», αυτός μάλλον ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Ανδρέα Παπανδρέου. Αυτά που ήθελε τα πήρε: υπουργείο Εξωτερικών, ηγεσία του ΠαΣοΚ, πρωθυπουργία, διεθνή ρόλο.

Τα πήρε όλα με τον δικό του τρόπο που στηρίχθηκε κυρίως στην επικοινωνιακή διαχείριση του προφίλ του. Από παλιά για το παραμικρό κινητοποιούνταν δεκάδες αν όχι εκατοντάδες άνθρωποι, διαφημιστές, εταιρείες δημοσίων σχέσεων, ειδικοί και άσχετοι, αλλά και ξένοι παράγοντες σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ολα υποτάσσονταν στην ανάγκη ανάδειξης του ίδιου ως φορέα νεωτερισμών και ανατροπών. Κάπως έτσι φτάσαμε στο Καστελλόριζο την άνοιξη του 2010.

Ούτε ο ίδιος ούτε το περιβάλλον του είχαν επίγνωση των συνεπειών αυτού που επρόκειτο να αναγγείλει. Το βάρος δόθηκε στον τρόπο με τον οποίο θα το αναγγείλει. Οργανώθηκε ολόκληρη εκδρομή στο ακριτικό νησί, σαν να επρόκειτο να γυριστεί ένα διαφημιστικό σποτ και όλα στήθηκαν ώστε να γράφει καλά στην τηλεόραση.

Είναι η εποχή που στο ΠαΣοΚ και στην κυβέρνηση ουδείς διανοείται να φέρει αντίρρηση στον πρωθυπουργό. Υπό αυτές τις συνθήκες άρχισε η εφαρμογή του Μνημονίου, για το ακριβές περιεχόμενο του οποίου δεν είχαν ιδέα ούτε οι υπουργοί που θα το υλοποιούσαν – άσχετα αν μόνο ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης είχε το θάρρος να δηλώσει ότι δεν το διάβασε – ούτε οι βουλευτές που θα το ψήφιζαν.

 Είναι η εποχή που στην Ευρώπη πίνουν νερό στο όνομα του Γιώργου. Θεωρούν ότι βρέθηκε κάποιος με τον οποίο μπορούν να συνεννοηθούν και ο ίδιος συμφωνεί σε ό,τι ζητούν.

Ομως το πρώτο ρήγμα έρχεται από εκεί που βρισκόταν το δυνατό χαρτί του: από τους ξένους. Λίγο πριν από τα Χριστούγεννα του 2010 αρχίζουν οι παρατηρήσεις ότι «το πρόγραμμα δεν προχωρεί». Ο πρωθυπουργός στην αρχή αντιδρά με δηλώσεις του τύπου «να μας αφήσουν να κάνουμε τη δουλειά μας», αλλά στη συνέχεια ζητάει περισσότερο χρόνο. Πράγματι στο Συμβούλιο Κορυφής τον Μάρτιο του 2011 το πρόγραμμα επιμηκύνεται και το γιορτάζει σαν να είχε φέρει το χρυσόμαλλο δέρας. Πήρε ό,τι ήθελε, αλλά δεν έκανε τίποτε από όσα υποσχέθηκε – κυρίως απολύσεις στο Δημόσιο και εκποίηση δημόσιας περιουσίας. Αντίθετα, όταν ο τροϊκανός Κλάους Μαζούχ, σε συνεννόηση με τον υπουργό Οικονομικών Γιώργο Παπακωνσταντίνου, μίλησε για έσοδα 50 δισ. ευρώ από ιδιωτικοποιήσεις θα δηλώσει ότι «με νόμο θα απαγορευτεί η εκποίηση δημόσιας περιουσίας».

Η τρόικα, με την οποία δεν συναντάται, σκληραίνει για πρώτη φορά τη στάση της στην επιθεώρηση του Μαΐου που ακολουθεί. Ο πρωθυπουργός αποδέχεται τις καθυστερήσεις και ζητεί χρόνο για να κάνει ανασχηματισμό. Με αυτό το επιχείρημα παίρνει την απόφαση του Ιουλίου του 2011 για κούρεμα κατά 21% του ελληνικού χρέους.

Ο Παπανδρέου υπόσχεται ένα νέο μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα, αλλά είναι προφανές ότι οι δανειστές αρχίζουν να απελπίζονται και αναζητούν τρόπο να τον πιέσουν. Ενας από αυτούς είναι μια απόρρητη έκθεση από την οποία προέκυπτε ότι δεν έχει υλοποιηθεί ούτε το 10% των συμφωνηθέντων. Τότε ο Παπανδρέου βάζει μπροστά μια από τις τακτικές του: επιχειρεί να πετάξει τα αναμμένα κάρβουνα σε άλλον.

ΤΟ ΤΗΛΕΦΩΝΗΜΑ ΣΕ ΣΑΜΑΡΑ. Στην Κηφισιά ο Αντώνης Σαμαράς ετοιμαζόταν για τη μεσημεριανή ξεκούραση όταν χτύπησε το τηλέφωνο και ο Γ. Παπανδρέου τού ζήτησε να συγκυβερνήσουν. Στο αυτονόητο ερώτημα, «με ποιον πρωθυπουργό;», η απάντηση ήταν απολύτως παπανδρεϊκή: «Αυτό δεν είναι θέμα».

Το τηλεφώνημα έμεινε στον αέρα για να ξαναμιλήσουν αργότερα, αλλά όταν ο Πρωθυπουργός έφτασε στο Μαξίμου οι συνεργάτες του έπεσαν να τον φάνε επειδή θα μοιράζονταν την εξουσία. «Μόλις το έμαθα πήγα και έσπασα όλα τα ποτήρια, που λένε», ήταν μια χαρακτηριστική ατάκα που ακούστηκε από πρόσωπο επιρροής εκείνες τις ώρες.

 Μέχρι το απόγευμα η πληροφορία είχε διαρρεύσει – από τη ΝΔ έλεγαν οι παπανδρεϊκοί – και το συνοικέσιο χάλασε. Ο Παπανδρέου θα το επικαλεστεί αργότερα ως απόδειξη ότι δεν είναι κολλημένος στην καρέκλα. Τα κάρβουνα πάντως έμειναν στα χέρια του και αναζητούσε άλλον να τα μοιραστεί. Στα μέσα Ιουνίου ο Βαγγέλης Βενιζέλος δέχτηκε πρόθυμα την ανάληψη του υπουργείου Οικονομικών και τη θέση του αντιπρόεδρου. Ο πρωθυπουργός έκανε ανασχηματισμό και την επομένη… έφυγε διακοπές, με τον Ολι Ρεν να τον ψάχνει για τρεις ημέρες και να μην τον βρίσκει και οι κλήσεις από το γραφείο του Μπαρόζο να μην επιστρέφονται.

Το επόμενο επεισόδιο προκλήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2011 όταν οι τροϊκανοί έπεσαν πάνω στη θεωρία του νέου υπουργού Οικονομικών για «πολιτική διαπραγμάτευση», με αποτέλεσμα να αποχωρήσουν και να φύγουν και μετά να τους παρακαλάει η κυβέρνηση να επιστρέψουν. Ακολούθησαν κάποιες τηλεδιασκέψεις του πρωθυπουργού με κορυφαίους ευρωπαίους παράγοντες – όχι και τόσο ήρεμες – μέχρι να εξομαλυνθεί η κατάσταση.  

Ετσι φτάσαμε στον Οκτώβριο του 2011 και το Eurogroup αποφασίζει τη βαθιά αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους με αντάλλαγμα ένα νέο πακέτο μέτρων. Εχουν προηγηθεί δύσκολες διαπραγματεύσεις με τους εκπροσώπους των ιδιωτών κατόχων των ελληνικών ομολόγων που θα κουρεύονταν.

Ο Παπανδρέου προβάλλει την απόφαση ως ιστορική εξέλιξη, αλλά στη συνέχεια διαπιστώνει ότι δεν μπορεί να την περάσει στη Βουλή. Στην ΚΟ του ΠαΣοΚ οι βουλευτές του ένας ένας τον εγκαταλείπουν ή παραιτούνται. Οι περισσότεροι τον είχαν στηρίξει για πρόεδρο του ΠαΣοΚ και αυτό ακυρώνει τον ισχυρισμό ότι «θα τον έριχναν οι βενιζελικοί».

Τότε επιχείρησε ακόμη μία φυγή προς τα εμπρός: συγκάλεσε την ΚΟ και έριξε την ιδέα του δημοψηφίσματος. Ο Βενιζέλος θα τον στηρίξει. Αλλά τις επόμενες ημέρες στις Κάννες, στο περιθώριο της συνάντησης του G20, η συζήτηση με τον Σαρκοζί και τη Μέρκελ θα έχει δυσάρεστη και καθόλου τιμητική κατάληξη. Θα επιστρέψει στο ίδιο αεροπλάνο με τον Βενιζέλο, αλλά ο υπουργός Οικονομικών είναι αυτός που θα αναγγείλει: δημοψήφισμα τέλος.

Ο Παπανδρέου τελειώνει, αλλά δεν λέει να το βάλει κάτω. Εχει ειδοποιήσει τον Λουκά Παπαδήμο να έλθει από την Αμερική για το ενδεχόμενο να αναλάβει την πρωθυπουργία, αλλά όταν έφτασε για τρεις ημέρες τον αγνοεί. Εν τω μεταξύ έχει ειδοποιήσει και τον Τάκη Ρουμελιώτη για τον ίδιο λόγο και στέλνει ανάλογο μήνυμα στον Απόστολο Κακλαμάνη. Θα ψιθυρίσει ακόμη και το όνομα της Ελσας Παπαδημητρίου.

Οι άλλοι εκπλήσσονται, αλλά αυτός έχει το σχέδιό του και το αποκαλύπτει με διάγγελμα: ως πρωθυπουργό στη θέση του θα προτείνει τον… Φίλιππο Πετσάλνικο λόγω του… θεσμικού ρόλου του ως προέδρου της Βουλής. Το σχέδιο καταρρέει στη συνάντηση των πολιτικών αρχηγών και αναγκάζεται να παραδώσει στον Παπαδήμο την πρωθυπουργία, ζητώντας – ανεπιτυχώς – μόνο να μείνει στην κυβέρνηση ως υπουργός Εξωτερικών ο Σταύρος Λαμπρινίδης.

Μαθήματα ηγεσίας με βίντεο στο Υπουργικό Συμβούλιο!
Στο Υπουργικό Συμβούλιο που φορτώθηκε το μεγάλο βάρος να φέρει εις πέρας το πρόγραμμα του πρώτου Μνημονίου, ο Γιώργος Παπανδρέου καθιέρωνε νέα ήθη – σε μια συνεδρίαση τούς έβαλε να παρακολουθήσουν βίντεο με το θέμα «Πώς δημιουργείται ένας ηγέτης»!

Βασισμένο στο δόγμα Τρούμαν
Ακόμη και σήμερα, ουδείς είναι σε θέση να αναφέρει με ακρίβεια πώς προέκυψε το πρώτο Μνημόνιο, ποιοι το διαπραγματεύτηκαν και ποιοι το συνέταξαν. Εκ των υστέρων προκύπτει ότι η βασική ιδέα στηριζόταν στο δόγμα Τρούμαν του 1947: χρηματοδότηση υπό έλεγχο και εκχώρηση εξουσιών και κυριαρχίας.