Ο νομπελίστας που διχάζει

Χθες Δευτέρα το Μεξικό γιόρτασε τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Οκτάβιο Πας, του για πολλούς μεγαλύτερου μεξικανού συγγραφέα. Πραγματοποιήθηκαν δημόσιες αναγνώσεις της ποίησής του καθώς και ένα διεθνές συνέδριο, στο οποίο συζητήθηκαν οι ιδέες που διαπότισαν το έργο και τη ζωή του.

Οι εορτασμοί δεν είχαν ωστόσο το στοιχείο της ομοφωνίας καθώς οι πολεμικές που προκάλεσαν οι απόψεις του όσο ήταν εν ζωή συνεχίζονται ακόμα, κάθε φορά που γίνονται εκδηλώσεις στη μνήμη του – πέθανε το 1998.

Ο Οκτάβιο Πας ανήκει σε μια ομάδα συγγραφέων που γεννήθηκαν την εποχή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και σημαδεύτηκαν από γεγονότα παγκόσμιας σημασίας: την Οκτωβριανή Επανάσταση, την κατάρρευση της Γουόλ Στριτ, την άνοδο του φασισμού και του ναζισμού, τον ισπανικό Εμφύλιο, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα. Στα νεανικά του χρόνια υπήρξε ορθόδοξος μαρξιστής και το 1937 ταξίδεψε στην Ισπανία για να υποστηρίξει τους Δημοκρατικούς.

Παρότι αργότερα επρόκειτο να αποκηρύξει τον σταλινισμό και να κρατήσει αποστάσεις από την κουβανική επανάσταση, ο Πας διατήρησε επί μακρόν την πίστη του στην επανάσταση ως μοχλού κοινωνικής λύτρωσης και θετικής μεταβολής της Ιστορίας.

Το 1967 έγραψε μάλιστα κείμενο υπέρ της επαναστατικής βίας. Αλλά όταν διάβασε το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν το 1974 άλλαξε απόψεις. «Τώρα ξέρουμε ότι η λάμψη που μας φαινόταν σαν μια νέα αυγή ήταν μια αιματοβαμμένη νεκρική πυρά…».

Ο Οκτάβιο Πας ήταν πάντως προορισμένος από τα γεννοφάσκια του για τη λατρεία της επανάστασης. Ο παππούς του ήταν ένας μαχητικός εκδότης που συμμετείχε τον 19ο αιώνα στους πολέμους των φιλελευθέρων εναντίον των συντηρητικών. Ο πατέρας του υπήρξε προσωπικός απεσταλμένος του Εμιλιάνο Ζαπάτα στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο ίδιος ο Πας πίστευε την επαναστατική δύναμη της ποίησης και στην ικανότητά της να αλλάξει τον κόσμο. Η κριτική τον επισήμανε από νωρίς για τη φιλοσοφικότητα της ποίησής του. Ωστόσο η φήμη του εκτοξεύτηκε στα ύψη όταν δημοσίευσε τον «Λαβύρινθο της μοναξιάς», το 1950. Ενα βιβλίο που συνεχίζει ακόμη να αποτελεί τον καθρέφτη των χαρακτηριστικών της μεξικανικής ταυτότητας: της γοητείας που ασκούν στους Μεξικανούς ο θάνατος και οι επετειακές φιέστες, του φόβου τους μήπως ηττηθούν και κατακτηθούν, του ιθαγενούς πολιτιστικού υπεδάφους αλλά και της διατήρησης της παλαιάς ισπανικής και καθολικής παράδοσης, της αμφισημίας ανάμεσα στον δυτικό φιλελευθερισμό και την αφοσίωση στο έθνος και την επανάσταση.

Οταν έκανε τη μεγάλη ιδεολογική στροφή του ασκώντας κριτική στη Ρωσία – και κατ’ επέκταση στην Κίνα και στην Κούβα – ο πρώην επαναστάτης ποιητής της Αριστεράς δέχθηκε ανελέητη κριτική και από σύμβολο έγινε κόκκινο πανί για τους  απογοητευμένους πρώην οπαδούς του.