Περιπλάνηση στους δρόμους της Φεζ

Εντοπίσαμε πρώτα τον τεχνίτη που καθόταν μόνος του στο μικρό του εργαστήρι. Υπάρχουν εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες τέτοια εργαστήρια στη Μεντίνα της Φεζ. Το συγκεκριμένο όμως μάς έκανε εντύπωση. Δεν ήταν ασφυκτικά γεμάτο με αντικείμενα όπως τα άλλα. Μόνο μερικά εργαλεία κρέμονταν στον τοίχο, μαζί με παλιές φωτογραφίες του, δίπλα στην κόκκινη σημαία του Μαρόκου με το πεντάκτινο πράσινο αστέρι.

Ηταν νωρίς το απόγευμα. Φορούσε μία παραδοσιακή πορτοκαλί ρόμπα (τζελάμπα) και καθόταν κάτω στο τσιμεντένιο πάτωμα. Τα χειροποίητα προϊόντα του σκορπισμένα μπροστά του: κοκάλινα κουτάλια και χτένες σε περλέ και μαύρες αποχρώσεις. Οι χτένες είχαν σχήματα ζώων, όπως αγελάδες, ψάρια και κουνέλια. Μου έκανε νεύμα να τον πλησιάσω. Στη συνέχεια, πήρε τις χτένες και έκανε πως τρώνε από την παλάμη μου, σαν πραγματικά ζώα.

Ξαφνικά σηκώθηκε, βγήκε έξω από το μαγαζί του και έκλεισε την πόρτα. Εγώ και ο φωτογράφος και συνοδοιπόρος μου, Μπεν Σκλαρ, νομίζαμε, αρχικά, πως θα πήγαινε στο τζαμί για την καθιερωμένη μεσημεριανή προσευχή ή κάπου για τσάι. Αλλά εκείνος μας έκανε νόημα να τον ακολουθήσουμε. Ενώ περπατούσε, σταμάτησε να μιλήσει με έναν άνδρα έξω από ένα καφενείο. Ο άνδρας που γνώριζε αγγλικά γύρισε και μας είπε χαμογελώντας: «Θέλει να σας καλέσει σπίτι του για φαγητό». Δεχτήκαμε, φυσικά, και ακολουθήσαμε τον οικοδεσπότη μας προς το σπίτι του για γεύμα με την οικογένειά του. Οπως μάθαμε μετά, το όνομά του ήταν Μοχάμεντ Σαϊλί. Ηταν μία από τις πολλές γνωριμίες που κάναμε στη διάρκεια του ταξιδιού μας τον περασμένο Μάιο. Ενα ταξίδι που μας έμαθε πόσο εύκολο είναι τελικά να ξεπερνά κανείς γλωσσικά και πολιτιστικά εμπόδια.

Το να επισκέπτεσαι τη Φεζ, ή αλλιώς «Μέκκα της Δύσης» αλλά και «Αθήνα της Αφρικής», είναι σαν να κάνεις ένα ταξίδι πίσω στον χρόνο. Χτισμένη στην όχθη του ποταμού Φεζ, η πόλη δημιουργήθηκε από τον Ιντρίς, ιδρυτή της ομώνυμης δυναστείας, το 789 μ.Χ. Χωρίζεται σε τρία τμήματα: την παλιά πόλη με τα τείχη, Φεζ Αλ Μπαλί (εκεί όπου βρισκόμασταν εμείς), τη Νέα Πόλη, Φεζ Τζντιντ, και το νεότερο τμήμα της πόλης, Βιλ Νουβέλ, που κτίστηκε από τους Γάλλους.

Το Φεζ Αλ Μπαλί είναι το ακαδημαϊκό και εμπορικό κέντρο της Βόρειας Αφρικής, αλλά και του Ισλάμ γενικότερα. Εκεί εδρεύει το παλαιότερο πανεπιστήμιο στον κόσμο, Αλ Καραουίν, που ιδρύθηκε το 859. Κοινωνικά και πολεοδομικά, η πόλη, κάποτε πρωτεύουσα του Μαρόκου, γνώρισε μεγάλη ακμή τον 13ο και 15ο αιώνα. Εξακολουθεί και είναι μέχρι σήμερα πολιτιστικός και πνευματικός πόλος έλξης για πολλούς τουρίστες, μελετητές και επιστήμονες. Το 1981, μάλιστα, η Μεντίνα της Φες χαρακτηρίστηκε Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την unesco. Σήμερα είναι μία από τις μεγαλύτερες αστικές περιοχές χωρίς αυτοκίνητα σε ολόκληρο τον κόσμο.

Αν θέλει κανείς να εξερευνήσει αυτήν την πολύβουη πόλη με τους δαιδαλώδεις δρόμους, καλό θα ήταν να το κάνει με τη βοήθεια ξεναγού. Αυτό συνιστούσαν και τα ταξιδιωτικά βιβλία που είχαμε διαβάσει αλλά και φίλοι μας που την είχαν επισκεφτεί . Με το που παρκάραμε το αυτοκίνητο έξω από την κεντρική πύλη της Μεντίνας, δεκάδες νεαροί πλησίασαν και πρότειναν να μας ξεναγήσουν σε προσιτές τιμές. Ωστόσο, ο Μπεν και εγώ αποφασίσαμε να ανακαλύψουμε μόνοι μας τα μυστικά της πόλης.

Αφήναμε τους ήχους και τις μυρωδιές να μας καθοδηγούν. Η κάθε γωνιά της πόλης είχε τη δική της μουσική υπόκρουση. Οταν φτάναμε, για παράδειγμα, στην πλατεία Σεφαρίν, φημισμένη για τα μαγειρικά της σκεύη από χαλκό και ορείχαλκο, ξέραμε ότι θα ακούσουμε την χαρακτηριστική «κωδωνοκρουσία» των σκευών καθώς ακουμπούν το ένα πάνω στο άλλο.

Χαρακτηριστική ήταν και η μυρωδιά στα υπαίθρια βυρσοδεψεία της πόλης. Τα πιο γνωστά ήταν το Χουάρα και το Σίντι Μούσα, που ακολουθούν την ίδια ακριβώς μέθοδο επεξεργασίας δέρματος από τον Μεσαίωνα. Βουτάνε, δηλαδή, πρώτα το δέρμα σε ζωικά ούρα και κοπριά για να μαλακώσει και μετά το βάφουν στο χέρι με κόκκινη, κίτρινη ή άσπρη μπογιά. Στη συνέχεια, το ποδοπατούν κάτω από τον ήλιο προκειμένου να απλωθεί ομοιογενώς το χρώμα.

Οι επισκέπτες δεν επιτρέπεται κανονικά να κάνουν βόλτες στα βυρσοδεψεία. Μπορούν μόνο να παρακολουθούν τη δράση από βεράντες. Εμείς, όμως, καταφέραμε να μπούμε μέσα στον χώρο του Σίντι Μούσα με τη βοήθεια του Μοχάμεντ Ελ Μουνάνταμ, ενός αγγλόφωνου μεσίτη που προθυμοποιήθηκε να μας ξεναγήσει. Οι τουρίστες από ψηλά λογικό είναι να ξαφνιάστηκαν όταν μας είδαν. Πάντως, οι εργάτες και το αφεντικό τους χάρηκαν πολύ. Ηταν ευδιάθετοι και με όρεξη συζητούσαν μαζί μας στα αγγλικά και στα γαλλικά.

Τα αγόρια είναι οι πιθανοί μελλοντικοί ξεναγοί της πόλης και για τον λόγο αυτό ξεκινούν από μικρή ηλικία να εξασκούν το επάγγελμα. Ετσι, η παρουσία τους στη Μεντίνα είναι εντονότερη από των κοριτσιών. Μια μέρα κάναμε βόλτα στην πλατεία Σεφαρίν, όταν ένα μικρό αγόρι μάς πρότεινε ένα πακέτο χαρτομάντιλα για μερικά ντιρχάμ (νόμισμα του Μαρόκου). Του δώσαμε τα λεφτά αλλά δεν πήραμε τα χαρτομάντιλα. Εκείνος έφυγε τρέχοντας και ύστερα από λίγο επέστρεψε με μία μικρή κίτρινη παντόφλα που μας προσέφερε δώρο. «Είναι μία παντόφλα του Μαρόκου» είπε, δείχνοντάς μας το μαγαζί όπου φτιάχτηκε.

Η γενναιοδωρία ήταν χαρακτηριστικό γνώρισμα των περισσότερων κατοίκων της πόλης. Στην κεντρική αγορά τροφίμων, δίπλα στην πύλη, οι πωλητές συχνά μας καλούσαν να δοκιμάσουμε κατσικίσιο τυρί και κρέας καμήλας. Μια μέρα, θυμάμαι, ένας μανάβης κάπνιζε μία πίπα και μας πρότεινε να πάρουμε τζούρα.

Επισκεφτήκαμε, την ίδια αγορά όταν περπατούσαμε με τον τεχνίτη, Μοχάμεντ Σαϊλί. Καταλάβαμε ότι ήταν μάλλον σημαντική προσωπικότητα στην πόλη, αφού οι περισσότεροι τον σταματούσαν για να τον χαιρετήσουν. Υστερα από μια περιπλάνηση μέσα από τα σοκάκια, φτάσαμε στο σπίτι του. Η στενή πόρτα εισόδου μάς οδηγούσε μέσα σε μία ευρύχωρη και πολυώροφη όαση με ψηλά ταβάνια, μπλε, πράσινα και άσπρα πλακάκια και ξύλινα αντικείμενα. Η γυναίκα του, Αζίζα Κρίμι, μας είχε ετοιμάσει ένα γευστικότατο γεύμα από πικάντικο αρνί με πατάτες τηγανητές και αφράτες πίτες. Εκατσε μαζί μας και η εγγονή του, Νούχα Ελ Αλλούι, η οποία μετέφραζε αυτά που έλεγε ο παππούς της. Το υλικό, έλεγε, που χρησιμοποιούσε ο κύριος Σαϊλί για να φτιάξει τις χτένες και τα κουτάλια του δεν ήταν κόκαλο, όπως νομίζαμε, αλλά κέρατο αγελάδας. Μετά το φαγητό, μας οδήγησε πίσω στο μαγαζί του. Εκατσε στο πάτωμα και μας έδειξε πώς χαράσσει το κέρατο για να πάρει σχήμα ζώου. Δεν μπορούσαμε, φυσικά, να μην αγοράσουμε κάποιες από τις δημιουργίες του.

Πριν χαθούμε πάλι στο λάβύρινθο της πόλης, διαβάσαμε την πινακίδα στο τέλος του δρόμου Μεσατίν, όπου βρισκόταν το μαγαζί του. Ο συγκεκριμένος δρόμος είχε κάποτε πολλά μαγαζιά με ανάλογα προϊόντα χαρακτικής. Τώρα το μόνο που είχε μείνει ήταν του Σαϊλί.