Νίκος Κούνδουρος: 60 χρόνια πίσω από την κάμερα

«Ηταν μια συγκινητική στιγμή για μένα, όχι τόσο για τη βράβευση – που είναι, μεταξύ μας, μια ανόητη λέξη – αλλά για την όλη σύναξη. Συγγραφείς και σκηνοθέτες, άνθρωποι ακόμα ενεργοί, ήταν εκεί. Δεν έλειψε κανείς. Ισως είναι ένας τρόπος να δείξουμε πως ο κινηματογράφος παραμένει μια τέχνη, η μόνη ίσως, που ο λόγος της έχει πρακτική εφαρμογή στο τι συμβαίνει τώρα. Και είναι σημαντικό που αυτή η συγκέντρωση έγινε σήμερα, τώρα δηλαδή που κυριαρχεί μια λογική απαξίωσης για τα πάντα. Κάτι λέει αυτό». Κουρασμένος, αλλά και συγκινημένος, ο Νίκος Κούνδουρος μιλάει στα «ΝΕΑ» με αφορμή τη χθεσινή εκδήλωση της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών που, γιορτάζοντας τα σαράντα χρόνια από την ίδρυσή της, τίμησε το επιφανέστερο εν ζωή μέλος της. Φέτος επίσης συμπληρώνονται εξήντα χρόνια παρουσίας του Νίκου Κούνδουρου στο σινεμά και, γενικότερα, στον πολιτισμό της χώρας.

Με τη «Μαγική πόλη» το 1954 ο Νίκος Κούνδουρος έβαλε, ίσως πρώτος απ’ όλους, την Ελλάδα στο παγκόσμιο κινηματογραφικό χάρτη, εμπνεόμενος από τον ιταλικό νεορεαλισμό. Μια καλή βάση για να στήσεις σινεμά σε μια Ελλάδα που έφερε ακόμη μεγάλες πληγές από τον Β’ Παγκόσμιο αλλά και τον δικό της εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε – στο πέρασμα του οποίου ο σκηνοθέτης βρέθηκε στη Μακρόνησο, όπου και γνώρισε τον Θανάση Βέγγο. Αυτή του η γνωριμία αποτέλεσε και πηγή έμπνευσης για το φιλμ. Η φτώχεια και η καλοσύνη του ηθοποιού τον τάραξαν τόσο που αποφάσισε να καταπιαστεί «με τον πόνο και την αξιοπρέπεια αυτών των ανθρώπων».

Ακολούθησε ο «Δράκος» σε σενάριο Ιάκωβου Καμπανέλλη το 1956, κορυφαία στιγμή του ελληνικού σινεμά, σύμφωνα με την Πανελλήνια Ενωση Κριτικών Κινηματογράφου. Κι όμως, εκείνα τα χρόνια λίγοι ήταν πρόθυμοι να του το αναγνωρίσουν. Οπως έχει δηλώσει ο ίδιος, «όταν η ταινία πρωτοπροβλήθηκε, λίγα χρόνια μετά τον Εμφύλιο, ο έλληνας θεατής ήταν ανέτοιμος να διαβάσει τις νύξεις και τους συμβολισμούς της ταινίας και αρνιόταν ένα είδος κινηματογράφου που ερχόταν σε σύγκρουση με την αμερικανική κινηματογραφική κουλτούρα που για χρόνια και χρόνια κατέκλυζε τις κινηματογραφικές αίθουσες», προσθέτοντας πως «χρειάστηκαν δέκα χρόνια σιωπής και ο σκοταδισμός που επέβαλαν οι Συνταγματάρχες στον ελληνικό λαό για να ξεπηδήσει ο «Δράκος» σαν ένα σινιάλο αντίστασης στη σιωπή που είχαν επιβάλει». Οι εφημερίδες της εποχής «Εστία» και «Αυγή», πάντως, είχαν κατηγορήσει την ταινία ως ανθελληνική ζητώντας την επέμβαση του εισαγγελέα!

Στη συνέχεια, οι «Μικρές Αφροδίτες» του 1963 σε σενάριο του Βασίλη Βασιλικού κέρδισαν Αργυρή Αρκτο σκηνοθεσίας στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ Βερολίνου, αν και το ερωτικό τους περιεχόμενο προκάλεσε αντιδράσεις στην Ελλάδα όπου το φιλμ ξεπέρασε τα εκατό χιλιάδες εισιτήρια.

Ζουμ στα ανθρώπινα πάθη

Για τον ίδιο τον Νίκο Κούνδουρο, ο «Δράκος» παραδόξως δεν ήταν και η καλύτερη στιγμή του. Στη πρώτη μας συνάντηση, λίγα χρόνια πριν, το είχε πει καθαρά: «Για μένα η καλύτερη ταινία μου παραμένει το “Μπάιρον – Μπαλάντα για έναν δαίμονα”, εκεί τα έδωσα όλα. Τους ενόχλησε η βρωμιά του, αλλά είναι καλό να θυμόμαστε πως δίπλα από τα σκατά θριαμβεύει συχνά το ανθρώπινο πνεύμα. Ισως, πάλι, να τους ενόχλησε και η ελευθερία του Μπάιρον, ο αναρχισμός του. Για μένα αυτός ο άνθρωπος παραμένει ένα ίνδαλμα. Και ήταν ίσως η μόνη φορά που είχα στη διάθεσή μου έναν μεγάλο προϋπολογισμό, που σημαίνει ότι μπόρεσα να κάνω αυτή την ταινία ακριβώς όπως ήθελα να την κάνω». Ο «Μπάιρον», μια πολυδάπανη συμπαραγωγή Ελλάδας και Ρωσίας, κέρδισε επτά βραβεία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 1992. Η τελευταία ταινία του, «Ενα πλοίο για την Παλαιστίνη», παρουσιάστηκε στις αίθουσες το 2013.

Ο υπουργός Πολιτισμού Πάνος Παναγιωτόπουλος που παραβρέθηκε στη χθεσινή εκδήλωση, απένειμε τιμητική πλακέτα στον σκηνοθέτη «για την προσφορά του στον Πολιτισμό». Πρόσθεσε μάλιστα ότι «κοινός παρονομαστής των ταινιών του Νίκου Κούνδουρου είναι ο άνθρωπος με τα πάθη, τα αδιέξοδα και τις προσδοκίες του – σκηνικό του, η Ιστορία, που εκτυλίσσεται στις ταινίες του με καταπληκτική γνώση, αλλά και προσωπική εικαστική σφραγίδα». Ευχαριστώντας τον, ο Νίκος Κούνδουρος τόνισε πως «από τότε που ασκώ αυτή τη χαρισματική προσφορά στον πολιτισμό, που λέγεται κινηματογράφος, δεν έχω ησυχάσει».