Λογοτεχνία, του έρωτα εσύ δασκάλα

Υπάρχουν κάποιοι που πιστεύουν ότι η ανάγνωση, εφόσον τρώει χρόνο από τον έρωτα, είναι αντιερωτική. Αλλοι πιστεύουν ότι αν δεν υπήρχε ο έρωτας, οι ποιητές και οι λογοτέχνες δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης. Δεν αποδεικνύεται εύκολα το ποιος έχει δίκιο. Οπως δεν αποδεικνύεται το τι ακριβώς μάθαμε από όσους τραγούδησαν τον έρωτα ανά τους αιώνες. Σύμφωνα με την «Αντιγόνη», λόγου χάρη, ο έρωτας δεν νικιέται ούτε στις μάχες. Σύμφωνα με το «Συμπόσιο», έχει και μια πιο φιλοσοφική πλευρά. Ο Τριστάνος και η Ιζόλδη ανίχνευσαν και το μελοδραματικό του πράγματος, ενώ ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα το τραγικό του φινάλε. Πάλι καλά δηλαδή που ο Ερωτόκριτος, τονίζοντας την παντοδυναμία τους, έδωσε κουράγιο στους ερωτευμένους. Οπως βέβαια έκανε ο Μαρκήσιος ντε Σαντ σε όσους πίστευαν ότι για να μυρίσεις το ρόδο πρέπει να τρυπηθείς από το αγκάθι.

Και τι νόημα έχουν όλα αυτά; Τι πρόσφερε στους αναγνώστες το φαρμάκι που πήρε η Γκόλφω; Αφού ο «Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι» ήταν καλός, γιατί τότε κυνηγήθηκε, σε αντίθεση με τον «Τροπικό του Καρκίνου»; Ο «Μέγας Ανατολικός» γιατί άργησε μισό αιώνα να εκδοθεί; Και τι γεύση είχε η τρικυμία που δοκίμασε σε εκείνα τα χείλη ο Ελύτης; Δεν είναι βέβαιο και καλύτερα να σταματήσουμε εδώ, γιατί όπου να ‘ναι αρχίζουν οι εν ζωή συγγραφείς. Ας τους δώσουμε τον λόγο, να ακούσουμε τι τους δίδαξε η λογοτεχνία περί έρωτος ή αντίστροφα. Είναι Ελληνες και Ελληνίδες που έχουν καταπιαστεί με το θέμα, δεν είναι όμως υποχρεωμένοι να δώσουν τελεσίδικες απαντήσεις. Εκτός των άλλων, γιατί ο έρωτας και η λογοτεχνία ίσως σχετίζονται, όπως και ο ερωτευμένος με το αντικείμενο του πόθου του, με τον τρόπο του Τολστόι: «Προσπάθησε να μην την κοιτάξει πολλή ώρα, σαν εκείνη να ήταν ο ήλιος», έγραφε στην «Αννα Καρένινα», «όμως την είδε, όπως βλέπεις τον ήλιο ακόμα και χωρίς να τον κοιτάς».

Για τον Θωμά Κοροβίνη η εξερεύνηση της ερωτικής λογοτεχνίας ξεκίνησε με το «Δεκαήμερο του Βοκάκιου», όταν ακόμα ήταν δέκα ετών. «Τολμηρό και προκλητικό να διαβάζεις ένα σκανδαλιστικό βιβλίο την εποχή εκείνη» θυμάται σήμερα, τονίζοντας πως τα βιβλία που έμαθαν στον καθένα μας τον έρωτα δύσκολα ξεχνιούνται. Σε μεγαλύτερη ηλικία το ταξίδι στα πάθη συνεχίστηκε με το πλατωνικό «Συμπόσιο» για τον ομοφυλοφιλικό έρωτα των αρχαίων Ελλήνων, τις «Εντεκα χιλιάδες βέργες» του Απολινέρ, τα βιβλία του Μαρκήσιου ντε Σαντ και του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, τα ποιήματα του Καβάφη και του Ελύτη, τα πεζογραφήματα του λάγνου Καραγάτση. «Η πεποίθηση που πάντα είχα, πως ο ερωτικά ελεύθερος άνθρωπος είναι ο επαναστάτης, επιβεβαιώθηκε και στηρίχθηκε ακόμα περισσότερο όσα χρόνια διάβαζα αυτά τα βιβλία. Οπως επίσης η άποψη ότι αν οι κοινωνίες μας ήταν πραγματικά ελεύθερες, καθένας μας θα βίωνε τον έρωτα όπως γούσταρε». Οι δημιουργοί τέχνης, κατ’ αυτόν, ήταν ανέκαθεν μπροστά από την εποχή τους, απαλλαγμένοι από τον συντηρητισμό που σήμερα χαρακτηρίζει τις κοινωνίες και κατ’ επέκταση τη λογοτεχνία. «Η θρησκεία, οι νόμοι, ακόμα και η εθνική παράδοση προσπαθούν να χαλιναγωγήσουν τα πάθη ενός λαού. Ο τρόπος επομένως που ανά εποχές βιώνει κάθε κοινωνία τον έρωτα αντικατοπτρίζεται και στην ίδια τη λογοτεχνία. Είναι κομμάτια αλληλένδετα».

Στον ρόλο της κοινωνίας, τον τρόπο που αντιλαμβάνεται αυτή τον έρωτα, αλλά και τον τρόπο που αυτός εκφράζεται στην πεζογραφία και την ποίηση αναφέρεται και ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος. «Στη λογοτεχνία υπήρχαν πάντα δύο πρότυπα: το ρομαντικό του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας και το κυνικό του Δον Ζουάν και του Καζανόβα. Προς τα τέλη όμως του 20ού αιώνα και μετέπειτα οι αντιλήψεις περί έρωτος άλλαξαν και έγινε μια μείξη των ειδών, άλλοτε με περισσότερο ρομαντισμό και άλλοτε με περισσότερο κυνισμό». Με το βλέμμα στο μέλλον, στη μετά την κρίση εποχή στην Ελλάδα, ο δημιουργός της «Λούλας», που ύστερα από 16 χρόνια επανεκδίδεται, προφητεύει πως αργά ή γρήγορα τα ρομαντικά στοιχεία θα επανέλθουν στη λογοτεχνία και πως ο κυνισμός που μέχρι στιγμής κυριαρχούσε θα πέσει τελικά από το βάθρο του. «Το βασικό χαρακτηριστικό της “Λούλας” (1998) ήταν το πορνό και η κατάπτωση των αξιών. Στοιχεία δηλαδή που εξυμνούνταν στην αυτοκρατορία του “Κλικ” μέχρι και την περίοδο της μεγάλης οικονομικής φούσκας» σχολιάζει ο συγγραφέας που σε νεαρή ηλικία σημαδεύτηκε από το βιβλίο «Θα φτύσω στους τάφους σας». «Με μπέρδευε αυτό το βιβλίο. Ισως γιατί συνέδεε την απόλαυση του σεξ με την εκδίκηση». Αρκετά χρόνια μετά την ανάγνωση του βιβλίου του Μπορίς Βιάν, ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος κατέληξε πως από την ερωτική λογοτεχνία, τόσο την ξένη όσο και την εγχώρια, έμαθε πολλά. Ανάμεσα σε αυτά πως η λογοτεχνία φτάνει εκεί που πολύ συχνά δεν φτάνει το βίωμα. «Φωτίζει όψεις που η εμπειρία δεν φτάνει. Η ερωτική λογοτεχνία είναι συμπλήρωμα της ζωής».

«Η λογοτεχνία είναι μόνιμα με το μέρος του θανάτου. Γι’ αυτό τα μυθιστορήματα διηγούνται πάντα το τέλος ενός έρωτα. Δεν πιστεύω επομένως πως υπάρχει ευτυχισμένη λογοτεχνία, άρα ούτε και ερωτική». Με αυτή την ανατρεπτική θεώρηση ο Βασίλης Αλεξάκης, ο συγγραφέας ενός από τα πιο ερωτικά μυθιστορήματα της ελληνικής πεζογραφίας («Τάλγκο»), υποστηρίζει πως αν και έχει γράψει γι’ αυτόν τον μικρό θεό, δεν έχει μάθει τίποτα για τον έρωτα μέσα από τη λογοτεχνία. Τα διδάγματα άλλωστε, όπως λέει, είναι δουλειά του κινηματογράφου ή της ζωγραφικής. «Είτε τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα πάρει κανείς ως παράδειγμα είτε τη Μαντάμ Μποβαρί, βλέπουμε πως πρόκειται για ιστορίες τραγικές. Ο πιο ευτυχισμένος ίσως τελικά ήταν ο Δον Κιχώτης και αυτό γιατί η Δουλτσινέα του δεν υπήρχε» επισημαίνει και προσθέτει: «Στο κάτω κάτω θα έπρεπε να χαιρόμαστε που καταλήγουν όλοι οι έρωτες τραγικά. Διαφορετικά πώς θα είχαμε σήμερα στα χέρια μας ωραία μυθιστορήματα όπως οι “Μεγάλες Προσδοκίες” και η “Τζέιν Εϊρ”;».

Η Ερση Σωτηροπούλου είχε την τύχη, στα δεκατέσσερά της, να διαβάσει τα ποιήματα του E.E. Κάμινγκς. «Ζούσα στην Πάτρα, ήταν δικτατορία. Φυλακισμένη στους πνιγηρούς τοίχους του σχολείου, περπατώντας σε μια πόλη “γεμάτη Πέμπτες και κεραίες τηλεοράσεων”, η ζωή μου έμοιαζε να τελειώνει πριν ακόμα αρχίσει. Τα ποιήματα του E.E. Κάμινγκς ήταν μια πνοή ζωής σ’ έναν ασφυκτικό κόσμο, μια χειρονομία ανατρεπτική. Ταυτόχρονα ήταν ποτισμένα από σεξουαλικότητα, μια σεξουαλικότητα παράφορη χωρίς καμιά ενοχή. Η λογοτεχνία είναι έρωτας, το γράψιμο είναι πάθος, μου έλεγαν. Ζήσε για να γράψεις. Ο θάνατος απομακρυνόταν από την τέχνη (ο θάνατος ήταν το σχολείο, τα “πρέπει” και η οικογένεια)». Ακόμα και σήμερα, σε στιγμές σκοτεινής μελαγχολίας, η καλή συγγραφέας στον Κάμινγκς επιστρέφει. Αυτή την επιβεβαίωση του έρωτα πάνω στον θάνατο, ωστόσο, τη βρήκε και στο «Πόλεμος και Ειρήνη» του Τολστόι: «Σ’ εκείνη την τρομερή σκηνή όπου ο πρίγκιπας Αντρέι, ετοιμοθάνατος, βλέπει το όνειρο της πάλης με την πόρτα, πώς γαντζώνεται από την πόρτα, πώς δεν προλαβαίνει να την κλείσει…  Η πάλη με τον θάνατο σώμα με σώμα. Θυμάμαι τα λόγια του Αντρέι: “Ο έρωτας; Τι είν’ ο έρωτας; Ο έρωτας εμποδίζει τον θάνατο. Ο έρωτας είναι ζωή”. Εναν άλλο δρόμο», προσθέτει, «μια αίσθηση ερωτική, πιο επεξεργασμένη και ιδιόμορφη αλλά το ίδιο εμμονική, μου άνοιξαν τα ποιήματα του Καβάφη. Ηταν η ηδονή του απαγορευμένου. Οι ώρες 5 με 7. Το μεγαλείο ενός ερωτικού απογεύματος χαμένου στη μνήμη».

Ο Αρης Σφακιανάκης έμαθε για τον θανατηφόρο έρωτα από τον Ντοστογέφσκι. Για τις ακρότητες στις οποίες οδηγεί η ανάγκη του ανθρώπου να μην πλήττει σαρκικά διδάχθηκε από τον Μαρκήσιο ντε Σαντ. Για την ασίγαστη προσδοκία να βρει κάποιος, ανεξαρτήτως ηλικίας, τη «Λολίτα» του από τον Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ. «Από τον Καζαντζάκη έμαθα ότι μπορεί κανείς να παντρευτεί στο νεκροταφείο της πόλης αλλά να καταλήξει σε τάφο με άλλη γυναίκα, ενώ από τον Χαρούκι Μουρακάμι πως μπορούν να περάσουν τρία ολόκληρα βιβλία για να καταφέρουν να συναντηθούν επιτέλους ο Τένγκο και Αομάμε». Ο έρωτας σε κάθε βιβλίο «γράφεται» διαφορετικά, λέει. Κανένας συγγραφέας δεν το αρνείται. Αλλοι στηρίζονται στη φαντασία τους ενώ άλλοι στα βιώματα της ζωής. Κάποιοι ρίχνουν το βάρος τους στο συναίσθημα. Υπάρχουν βέβαια και αυτοί που στις σελίδες τους εστιάζουν στον σαρκικό έρωτα. «Ολα εξαρτώνται από το είδος της ιστορίας που θες να γράψεις. Τι ιστορία θες να διηγηθείς και πώς φαντάζεσαι τον ήρωά σου. Για παράδειγμα, στο βιβλίο “Η μοναξιά δεν μου ταιριάζει” η ηρωίδα μου είναι πιο συναισθηματική σε σχέση με άλλες. Σε όλα πάντως τα βιβλία μου βάζω αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ο έρωτας άλλωστε γράφεται αφού πρώτα τον έχεις ζήσει. Ποτέ την ίδια στιγμή».