«Ο Τσάρλι είναι ο νέος Ντίκενς»

Tο ημερολόγιο έδειχνε 26 Οκτωβρίου 1935. Στη Βρετανία κυκλοφορεί το νέο τεύχος του εβδομαδιαίου περιοδικού «Collier’s» και στις σελίδες του βρίσκεται ένα «διαμάντι». Ενα πολυσέλιδο άρθρο του Ουίνστον Τσόρτσιλ πριν ακόμη αναλάβει την πρωθυπουργία της χώρας του, που υμνεί τον Τσάρλι Τσάπλιν χαρακτηρίζοντάς τον «βασιλιά της παντομίμας» και τον παρουσιάζει ως το ιδανικότερο παράδειγμα υπέρ της επιστροφής του βωβού κινηματογράφου. Τίτλος του άρθρου: «Η γλώσσα όλων». Εκεί βρίσκει την ευκαιρία όχι μόνο να μιλήσει για το χάρισμα του σπουδαίου ηθοποιού, αλλά και να τον ταυτίσει με τον Κάρολο Ντίκενς.

«Η μοίρα μας πάει από δω κι από κει στη σκακιέρα της ζωής και εμείς δεν γνωρίζουμε τον σκοπό πίσω από αυτές τις κινήσεις», γράφει ο Ουίνστον Τσόρτσιλ. «Ο θάνατος του πατέρα του συνέτριψε, στο μυαλό του Τσάρλι Τσάπλιν, έναν ασφαλή και άνετο κόσμο και βύθισε τη μητέρα και τον αδελφό του στη φτώχεια. Η φτώχεια όμως δεν είναι ισόβια ποινή. Είναι πρόκληση. Για κάποιους είναι κάτι περισσότερο, είναι ευκαιρία. Ετσι ήταν και για αυτό το παιδί του θεάτρου. Στην καλειδοσκοπική ζωή των πιο φτωχών δρόμων του Λονδίνου βρήκε την κωμωδία και την τραγωδία και έμαθε ότι πηγάζουν πλάι πλάι. Γνώριζε τα προβλήματα των φτωχών, όχι αφ’ υψηλού, από την οπτική γωνία του κοινωνικού ερευνητή, αλλά από πρώτο χέρι. Είχε τα προβλήματα της μητέρας του και τα δικά του. Αλλά η πάλη για τη ζωή του έδωσε νέο ενθουσιασμό σε συνηθισμένα πράγματα. Και στο περιθώριο της επιβίωσης της ανθρώπινης φύσης διατηρεί την ελάχιστη επιφυλακτικότητα και αποκαλύπτεται πολύ πιο ξεκάθαρα και πλήρως από ό,τι αν βρισκόταν σε περισσότερο προστατευμένο περιβάλλον. Ετσι καθημερινά το αιχμηρό βλέμμα του Τσάρλι εντόπιζε μια νέα πλευρά της ζωής που κυλούσε γύρω του.

Υπό ανάλογες συνθήκες, πριν πολλά χρόνια ένα άλλο αγόρι είχε βρει το κλειδί για τη φήμη και το χρήμα. Και εκείνος ήταν πάμφτωχος. Και εκείνος είχε χάσει πολλά από εκείνα που εκ γενετής δικαιούται κάθε παιδί. Η αλχημεία της ευφυΐας μετέτρεψε την πίκρα και τον πόνο σε μεγάλη λογοτεχνία και μας έδωσε τα μυθιστορήματα του Κάρολου Ντίκενς.

Μεταξύ των δύο υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, ουσιώδης ομοιότητα. Και οι δύο γνώρισαν τη σκληρότητα στην παιδική τους ηλικία. Και οι δύο μετέτρεψαν τις ατυχίες τους σε σκαλοπάτια προς την επιτυχία. Κινήθηκαν σε διαφορετικές γραμμές, επέλεξαν διαφορετικά μέσα έκφρασης, αλλά και οι δύο εξόρυξαν υλικό από το λατομείο της καθημερινής ζωής και εκεί βρήκαν τον θησαυρό του γέλιου και του δράματος προς τέρψη όλης της ανθρωπότητας.

Ο Μαρκ Τουέιν έμεινε ορφανός σε ηλικία 12 ετών, είχε ουσιαστικά την ίδια εμπειρία σε διαφορετικό πλαίσιο. Δεν θα είχε γράψει ποτέ τον Χακλμπέρι Φιν αν η ζωή του είχε φερθεί πιο ευγενικά στα νιάτα του.

Γι’ αυτό δεν πρέπει να λυπούμαστε πολύ για τις σκιές που έπεσαν τα πρώτα χρόνια του βίου του Τσάρλι Τσάπλιν. Χωρίς αυτές το ταλέντο του μπορεί να μην είχε λάμψει τόσο και ο κόσμος ολόκληρος θα ήταν φτωχότερος. Η ιδιοφυΐα ουσιαστικά είναι ένα ανθεκτικό φυτό. Αναπτύσσεται με τον ανατολικό άνεμο. Μαραίνεται σε θερμοκήπιο. Αυτό πιστεύω ότι ισχύει σε κάθε πεδίο.

Στην Αγγλία μας αρέσει να πιστεύουμε ότι ο Τσάρλι Τσάπλιν είναι Αγγλος, αλλά στην Αμερική του δόθηκε μια νέα κατεύθυνση, ένα νέο πλεονέκτημα στην αξία του. Του άνοιξε νέες προοπτικές. Οταν ο νεαρός ηθοποιός πέρασε τον Ατλαντικό η ζωή στις ΗΠΑ ήταν πολύ πιο ρευστή από ό,τι στην Αγγλία. Οι προσωπικότητες ήταν πολύ πιο σημαντικές από τις συμβάσεις. Η Δημοκρατία δεν ήταν μόνο ένας πολιτικός θεσμός αλλά μία κοινωνική πραγματικότητα. Η κοινωνική διαστρωμάτωση δεν είχε μεγάλη σημασία καθώς τα εργατικά χέρια που προσλαμβάνονταν σήμερα, ήταν συχνά οι εργοδότες του αύριο και οι περισσότεροι εργαζόμενοι είχαν πληρώσει τις πανεπιστημιακές σπουδές τους με χρήματα που είχαν οι ίδιοι κερδίσει με τον ιδρώτα τους.

Και η φτώχεια όμως ήταν διαφορετική στην Αμερική. Δεν ήταν η πικρή, δυσβάσταχτη πείνα που γνώρισε ο Τσάρλι στα υπόγεια του Λονδίνου. Ηταν μια φτώχεια μάλλον συνειδητά επιλεγμένη παρά επιβεβλημένη από εξωτερικούς παράγοντες. Οι σινεφίλ είναι εξοικειωμένοι με τους αλήτες του Τσάπλιν, αλλά αναρωτιέμαι πόσοι από αυτούς έχουν καταλάβει πόσο χαρακτηριστικοί Αμερικανοί είναι αυτοί οι άστεγοι πλάνητες.

Στις πιο ταπεινές τάξεις των άγγλων αλητών μπορεί κάποιος να βρει όλες τις κατηγορίες ανθρώπων, από τον απόφοιτο πανεπιστημίου που η καριέρα του κατέληξε να διαλύεται σε κομμάτια και να εξευτελίζεται μέχρι τον μισοανόητο αναλφάβητο που ήταν άνεργος από τότε που ήταν παιδί. Εχουν όμως όλοι τους ένα κοινό, ανήκουν στον μεγάλο στρατό των ηττημένων. Ολοι τους προσποιούνται ότι ψάχνουν δουλειά, αλλά δεν περιμένουν να βρουν. Είναι όλοι τους χωρίς πνεύμα και χωρίς ελπίδα.

Ο αμερικανός αλήτης είναι εντελώς διαφορετικός. Είναι μάλλον ένας απόβλητος της κοινωνίας παρά ένας επαναστάτης εναντίον της. Δεν μπορεί να τακτοποιηθεί σε ένα σπίτι ή να βολευτεί σε μια δουλειά. Μισεί τη ρουτίνα της κανονικής εργασίας και λατρεύει τις αλλαγές και τις ευκαιρίες στον δρόμο. Πίσω από τις αλητείες τους υπάρχει κάτι από την παλιά περιπετειώδη παρόρμηση.

Αυτό το ακατάβλητο πνεύμα είναι ζωτικό στοιχείο της προσωπικότητας που δημιούργησε ο Τσάρλι Τσάπλιν στη μεγάλη οθόνη. Το πορτρέτο του ηττημένου είναι σαφώς αμερικανικό και όχι βρετανικό. Ο αλήτης του Τσάπλιν είναι υπερόπτης και ανυπάκουος.

Η αμερικανική σκηνή ως σύνολο επηρέασε τον Τσάπλιν με την ποικιλία της, τα χρώματα, τη ζωντάνια της, τις παραξενιές της και τις εντυπωσιακές αντιθέσεις της. Οι ΗΠΑ όμως έκαναν κάτι ακόμη περισσότερο για τον μικρό άγγλο ηθοποιό. Του έδωσαν την ευκαιρία που περίμενε χωρίς να το γνωρίζει. Του έδωσαν το ιδανικό μέσο για να εκφράσει την ευφυΐα του, τον κινηματογράφο».