Οι αναμνήσεις ενός πρέσβη

Οι διπλωμάτες δεν αποτελούν μια ιδιαίτερα συμπαθή κάστα επαγγελματιών. Συχνά θεωρούνται ή υπερβολικά προνομιούχοι ή υπερβολικά εστέτ. Ομως, η τέχνη της διπλωματίας δεν ασκείται από ανθρώπους που λειτουργούν σαν μαύρα κουτιά. Το DNA του διπλωμάτη δεν είναι προκαθορισμένο: διαμορφώνεται, αλλάζει, υιοθετεί και υιοθετείται, επηρεάζει και επηρεάζεται από την εκάστοτε κουλτούρα με την οποία έρχεται σε επαφή. Και αυτή ίσως να είναι η βασικότερη φιλοσοφία που συμπυκνώνει στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο ο πρέσβης Γιάννης Ζέπος. Με τέσσερις δεκαετίες διπλωματικής καριέρας σε τέσσερις ηπείρους και πολλές πρωτεύουσες (Λισαβόνα, Κάιρο, Βρυξέλλες, Σικάγο, Νέο Δελχί, Αθήνα), δεν θα μπορούσε παρά να ζωντανεύει στο πόνημά του («Μια διπλωματική διαδρομή, υπηρετώντας την Ελλάδα σε τέσσερις ηπείρους», εκδ. Παπαζήση) το αφήγημα μιας πολύπλευρης διαδρομής. Αν και το βιβλίο βρίθει αναμνήσεων και ιστορικών αναλύσεων για τις διαφορετικές χώρες στις οποίες υπηρέτησε, δεν διεκδικεί δάφνες περιηγητικού βιβλίου. Εξάλλου, αν και ο Ζέπος επιλέγει να είναι διακριτικός για τα κακώς κείμενα της ελληνικής γραφειοκρατίας και των προϊσταμένων που συνάντησε στην πορεία του, δεν αποφεύγει να μιλήσει για τον τρόπο άσκησης της εξωτερικής πολιτικής στην Ελλάδα. Αυτός συχνά συμπυκνώθηκε σε μεγαλοστομίες που εν τέλει οδήγησαν σε χαμένες ευκαιρίες

Στην αυτοβιογραφική του αφήγηση δεν θα βρει κανείς κουτσομπολιά από τους διαδρόμους του νεοκλασικού της Βασιλίσσης Σοφίας, ούτε γαργαλιστικές λεπτομέρειες για εκκεντρικότητες υπουργών, πολιτικών προσώπων ή και διπλωματών. Ομως ο Ζέπος, ο οποίος εντάχθηκε στο διπλωματικό Σώμα μετά τις πρώτες εξετάσεις της Μεταπολίτευσης και αφυπηρέτησε αφού διετέλεσε γενικός γραμματέας του υπουργείου Εξωτερικών, δεν μασάει τα λόγια του. Δεν ωραιοποιεί καταστάσεις ούτε παρακάμπτει το γεγονός ότι το «εθνικό εγώ» δημιούργησε συχνά προβλήματα στις σχέσεις της Αθήνας με ξένες πρωτεύουσες.

Από πρωτοδιόριστος διπλωμάτης στο γραφείο του τότε προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τσάτσου μέχρι σαστισμένος νέος από τις ανατροπές που έφερε στη νοοτροπία και την αντίληψη του υπουργείου Εξωτερικών η εκλογή του Ανδρέα Παπανδρέου και στο τέλος της καριέρας του γενικός γραμματέας του υπουργείου Εξωτερικών, ο Ζέπος παρατηρεί, περιγράφει και σκιαγραφεί τον τρόπο λειτουργίας του νεοκλασικού της Βασιλίσσης Σοφίας και εν τέλει την άσκηση τεσσάρων δεκαετιών ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Ωστόσο, δεν χαϊδεύει αυτιά. Σε αρκετά σημεία του βιβλίου ο πρέσβης αφήνει να εννοηθεί ότι η εξωτερική πολιτική συχνά ασκείται με γνώμονα το εσωτερικό ακροατήριο, γεγονός που οδηγεί σε αποφάσεις βασισμένες στο συναίσθημα και όχι στη λογική. Αναφέρεται στο ελληνικό «εθνικό εγώ» το οποίο δεν είναι ο καλύτερος οδηγός για αποφάσεις και δηλώνει πραγματικός Ευρωπαίος, καθώς θεωρεί ότι η μόνη διέξοδος για μια μικρή χώρα σαν την Ελλάδα δεν μπορεί παρά να είναι η Ευρώπη.

Χαρακτηριστική είναι η αφήγησή του για το περίφημο πακέτο Πινέιρο για το Σκοπιανό, το οποίο προτάθηκε όταν ο ίδιος  (το 1992) υπηρετούσε για δεύτερη φορά στην ελληνική πρεσβεία της Λισαβόνας. Τότε κλήθηκε πολλές φορές από το πορτογαλικό υπουργείο Εξωτερικών, το οποίο τον παρακάλεσε να ενημερώσει την Αθήνα σχετικά με τις προτάσεις του πακέτου. «Στόχευε στην παρουσίαση μιας σχετικής πρότασης και ζητούσε από εμάς να τη στηρίξουμε. Ενημέρωσα την Αθήνα για όλα αυτά, αλλά υπήρχε πλέον πολύ περιορισμένος χώρος για κυβερνητικούς χειρισμούς επί του θέματος λόγω της ηλεκτρισμένης ατμόσφαιρας που επικρατούσε στην κοινή γνώμη, αλλά και σε μεγάλο τμήμα της κυβερνητικής παράταξης και του πολιτικού κόσμου γενικότερα» αφηγείται.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι αναφορές του Ζέπου στο τελευταίο του πόστο. Και όχι τυχαία. Οταν ξέσπασε η κρίση, ο πρέσβης ανέλαβε τη νευραλγική θέση του γενικού γραμματέα του υπουργείου Εξωτερικών (2009-2012). Είδε να παρελαύνουν από μπροστά του έξι υπουργοί Εξωτερικών! (Γ. Παπανδρέου, Δ. Δρούτσας, Σ. Λαμπρινίδης, Σ. Δήμας, Π. Μολυβιάτης, Δ. Αβραμόπουλος). Εζησε, όμως, από κοντά τη νέα προσέγγιση με την Τουρκία λόγω της επανεκκίνησης των διερευνητικών επαφών που είχαν μπει στο ψυγείο, καθώς και το άνοιγμα της κυβέρνησης Παπανδρέου προς το Ισραήλ που κορυφώθηκε με την πρώτη επίσημη επίσκεψη ισραηλινού πρωθυπουργού στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 2010. Αποκαλύπτει μάλιστα ότι όταν την άνοιξη του 2010 μετέφερε την πολιτική απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης για ενίσχυση και εμβάθυνση των σχέσεων σε όλα τα επίπεδα, οι ισραηλινοί συνομιλητές του δεν το πίστευαν. Αφηγείται την τότε συνάντησή του με τον ισραηλινό υφυπουργό Εξωτερικών Ντάνι Αγιαλόν, ο οποίος έδειξε έκπληκτος από τα νέα. Λίγες ημέρες αργότερα ο Μπενιαμίν Νετανιάχου θα τηλεφωνούσε στον Γιώργο Παπανδρέου και θα ακολουθούσε η ανταλλαγή εκατέρωθεν επισκέψεων το καλοκαίρι του 2010.

ΣΤΟ ΝΑΤΟ. Υπηρετώντας ως αναπληρωτής μόνιμος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ (1995-1997) ο Γιάννης Ζέπος έζησε την καθημερινότητα του ελληνοτουρκικού μπρα ντε φερ στη Συμμαχία. Ο πρέσβης περιγράφει λεπτομερώς την επιμονή και τον επαγγελματισμό που επεδείκνυαν οι Τούρκοι στη νατοϊκή τους συμμετοχή, καθώς και την προσοχή με την οποία επιμόρφωναν και ανακύκλωναν τα στελέχη τους, ώστε να κατέχουν θεσμικά δυνατή και συνεχή παρουσία. «Αυτή η σταθερή θέση τους προκαλούσε την αναγνώριση και τον θαυμασμό των υπόλοιπων μελών της Συμμαχίας, ιδίως των ΗΠΑ και άλλων ευρωπαϊκών χωρών» σχολιάζει, υπογραμμίζοντας ότι η έξοδος της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ το 1974 συνέδραμε στην ισχυροποίηση της θέσης των Τούρκων στη Συμμαχία.