Το «νησί της κόλασης» στη σκηνή

Το όνομά του βρίσκεται ψηλά στη λίστα των πλέον πολυπαιγμένων θεατρικών συγγραφέων μετά τον Σαίξπηρ. Λίγοι όμως είναι εκείνοι που γνωρίζουν την επιστημονική ιδιότητα του Αντόν Τσέχοφ. Το 1890 ο 30χρονος τότε γιατρός έκανε ένα περίεργο και επικίνδυνο ταξίδι στο ποινικό κολαστήριο της τσαρικής Ρωσίας, στη νήσο Σαχαλίνη, στις ακτές του Ειρηνικού, με σκοπό να γράψει μια διατριβή για τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων.

Από το ταξίδι αυτό που κράτησε 81 ημέρες προέκυψε «Η νήσος Σαχαλίνη» που ο συγγραφέας του «Βυσσινόκηπου» και του «Γλάρου» θα χαρακτήριζε ως το βιβλίο της ζωής του. Οσοι έχουν εντρυφήσει στο έργο του θεωρούν ότι η ανάγκη του για το ταξίδι αυτό είχε πυροδοτηθεί από την κοινωνική ευαισθησία του. «Θέλω να γράψω 100-200 σελίδες και να ξεπληρώσω με αυτές ό,τι χρωστάω στην ιατρική, στην οποία φέρθηκα σαν γουρούνι» είχε πει.

Η διατριβή απορρίφθηκε από το ρωσικό επιστημονικό κατεστημένο της εποχής. Μπόρεσε όμως να διασωθεί ως μη λογοτεχνικό έργο το οποίο τώρα ετοιμάζεται να μεταφερθεί στο θεατρικό σανίδι από τον βρετανό νευροεπιστήμονα Τζόναθαν Κόουλ. Η παράσταση θα χρηματοδοτηθεί από το φιλανθρωπικό ιατρικό ίδρυμα της Αγγλίας The Wellcome Trust και όπως εξηγεί ο Κόουλ «σκοπός της παράστασης είναι να ζωντανέψει η καθημερινότητα στο νησί των καταδίκων μέσα από σκετς που θα απεικονίζουν τη φρίκη αλλά και το χιούμορ των κατοίκων της νήσου Σαχαλίνης. Κάπως έτσι ενθαρρύνεται για μια ακόμη φορά ο γάμος μεταξύ των «δύο πολιτισμών»: των τεχνών και των επιστημών».

Ο καθηγητής Τζόναθαν Κόουλ, χάρη στον οποίο αυτό το έργο του Τσέχοφ έρχεται στο φως – σχεδόν κατά τύχη ήρθε σε επαφή με τη διατριβή του ρώσου συγγραφέα κι έμεινε έκπληκτος από τις ρεαλιστικές και λεπτομερείς περιγραφές του. Οι κρατούμενοι, που μερικές φορές συνοδεύονταν από τα παιδιά τους, έπρεπε να διασχίσουν πεζή όλη την Σιβηρία για να οδηγηθούν στη Σαχαλίνη, ανοιχτά της ανατολικής ακτής της Ρωσίας και βόρεια της Ιαπωνίας. Ενα απάνθρωπο οδοιπορικό, ειδικά για τα παιδιά, όπου στην ουσία άρχιζε η ποινή πριν από τα κάτεργα. Στις σημειώσεις του Τσέχοφ υπάρχει μια σπαρακτική περιγραφή από ένα εξάχρονο κορίτσι που ακολουθεί και υποστηρίζει με τον τρόπο της τον σιδηροδέσμιο πατέρα της όπως και η αφήγηση από έναν έφηβο ο οποίος δεν έχει γνωρίσει άλλη ζωή αφού πήγε στο νησί όταν ήταν ακόμη μωρό. Μερικοί από τους κρατουμένους ήταν μόνιμα αλυσοδεμένοι σε καροτσάκια για χρόνια – μια σαδιστική τιμωρία να περιορίζει τις κινήσεις τους. Αλλοι πέθαιναν στην προσπάθειά τους να αποδράσουν.

Στη διάρκεια της παραμονής του ο Τσέχοφ πήρε πάρα πολλές συνεντεύξεις από τους 10.000 κρατουμένους στο νησί φαινομενικά ως μια επιστημονική καταγραφή αλλά με το παρατηρητικό μάτι ενός ταλαντούχου αφηγητή. Ο καθηγητής Κόουλ, που έχει στα χέρια του πολλές από αυτές τις συνεντεύξεις, μελετά τη δυνατότητα συγκέντρωσης περαιτέρω επιστημονικών γνώσεων για τη σωφρονιστική αυτή αποικία.

Οταν ο ρώσος συγγραφέας επέστρεψε από αυτό το «νησί της κόλασης», άσκησε πιέσεις στην κυβέρνηση για μεταρρυθμίσεις στις φυλακές. Δεν κατάφερε πολλά και περιέγραψε το μη ικανοποιητικό  αποτέλεσμα της παρέμβασής του με τη φράση «τα πάντα είναι σαχαλινοποιημένα». Η εικόνα που αντανακλά με ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια τι σκεφτόταν για τη Σαχαλίνη, περιέχεται στην επιστολή που έστειλε προς τον εκδότη του, Αλεξέι Σουβόριν: «Οταν ζούσα στη Σαχαλίνη, είχα απλώς μια πικρή γεύση μέσα μου. Τώρα ξέρω ότι ήταν η απόλυτη κόλαση».

Πηγή έμπνευσης
Δεν ήταν μόνο ο Αντόν Τσέχοφ που κατέγραψε την κόλαση της νήσου Σαχαλίνης. Ηταν όμως εκείνος που μπόρεσε να μεταφέρει τη Ρωσία της εγκατάλειψης και της ανομίας πιο γλαφυρά από τον Λέοντα Τολστόι στην «Ανάσταση» και πιο ωμά από τον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι που έζησε στα κάτεργα. Υστερα από 65 χρόνια, ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν περιέγραψε, σύμφωνα με τους ειδικούς, το ίδιο νησί της κόλασης, χωρίς οργή ή επίθετα, στο βιβλίο του «Μία ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς».