Στο όνομα του Αλλάχ και του Βολταίρου

Είναι πολιτικό το βραβείο Ζαχάροφ; Το ερώτημα έθεσε η Ινγκα Ροσίνσκα, επικεφαλής της Μονάδας Δράσης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ευρωκοινοβουλίου, σε μια συζήτηση με τους δημοσιογράφους λίγο πριν από την τελετή απονομής του βραβείου στη Μαλάλα Γιουσαφζάι σε μια αίθουσα του κτιρίου στο Στρασβούργο. Και η απάντηση είναι ασφαλώς θετική. Με το βραβείο για την Ελευθερία της Σκέψης που καθιέρωσε το Ευρωκοινοβούλιο το 1988 έχουν τιμηθεί πολιτικά ανώδυνα πρόσωπα, όπως ο πρώην γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Κόφι Αναν το 2003 ή οργανώσεις όπως οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα το 2005. Αλλά έχουν τιμηθεί επίσης οι Κινέζοι Ουέι Γίνγκσενγκ και Χου Για∙ ο Γκιγιέρμο Φαρίνας, ο Οσβάλντο Πάγιας και οι Γυναίκες με τα Λευκά από την Κούβα∙ ο Ιρανός Τζαφάρ Παναχί και ο Λευκορώσος Αλεξάντρ Μιλινκέβιτς, η Αλγερινή Σαλίμα Γκεζάλι, η κουρδικής καταγωγής Τουρκάλα Λεϊλά Ζάνα, η Τασλίμα Νασρίν από το Μπανγκλαντές.

Κανένας από αυτούς τους ανθρώπους δεν έγινε δεκτός στη χώρα του με το βραβείο Ζαχάροφ στα χέρια. Κάποιοι από αυτούς δεν θα επιστρέψουν ποτέ. Είναι σχεδόν βέβαιος ο ακτιβιστής Ουέι Γινγκσένγκ που δεν του επετράπη να διαλέξει ούτε τον τόπο της εξορίας του: εκείνος ήθελε να ζήσει στην Ευρώπη, το κινεζικό καθεστώς τον έστειλε στις Ηνωμένες Πολιτείες. «Θα ήθελα πολύ να γυρίσω κάποτε στη χώρα μου, αλλά δεν νομίζω ότι θα τα καταφέρω», απάντησε ο πατέρας του δημοκρατικού κινήματος στην Κίνα όταν ρωτήθηκε εάν πιστεύει ότι θα τον τιμήσει ποτέ η χώρα του για την προσφορά του στον αγώνα υπέρ της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εξόριστη είναι και η συγγραφέας Τασλίμα Νασρίν. Από το Μπανγκλαντές την έδιωξε ο θρησκευτικός φανατισμός. Παρά το γεγονός ότι είναι πολίτις της Ευρωπαϊκής Ενωσης και ότι της έχει χορηγηθεί μόνιμη άδεια παραμονής στις Ηνωμένες Πολιτείες, εκείνη επέλεξε να ζήσει στο Νέο Δελχί. «Θέλω να συνεχίσω τον αγώνα μου υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών», μας δήλωσε. «Η Ινδία είναι το σωστό μέρος για να κάνω κάτι τέτοιο».

Είναι ένας εξαιρετικά δύσκολος αγώνας. Συνεχής, γεμάτος κινδύνους, γνήσια πολιτικός. Φορτισμένη συναισθηματικά αλλά και άκρως πολιτική ήταν και η ομιλία που εκφώνησε η μόλις 16 ετών Μαλάλα μετά την προσφώνηση του προέδρου του Ευρωκοινοβουλίου Μάρτιν Σουλτς και ένα παρατεταμένο χειροκρότημα απ’ όλους όσοι βρέθηκαν το μεσημέρι της περασμένης Τετάρτης στην κατάμεστη αίθουσα της Ολομέλειας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η Μαλάλα Γιουσαφζάι ζούσε στην κοιλάδα του Σουάτ, στο Πακιστάν, όπου οι Ταλιμπάν είχαν απαγορεύσει στα κορίτσια να πηγαίνουν σχολείο. Εκείνη περιέγραφε σε ένα μπλογκ του BBC τον καθημερινό της αγώνα για πρόσβαση στην εκπαίδευση. Τον Οκτώβριο του 2012 δέχθηκε μια σφαίρα στο κεφάλι. Μεταφέρθηκε στο Λονδίνο και κατάφερε να επιβιώσει από τη δολοφονική επίθεση για να γίνει ζωντανό σύμβολο των 57 εκατομμυρίων παιδιών απ’ όλον τον κόσμο που στερούνται το δικαίωμα στην εκπαίδευση – τα τρία τέταρτα από αυτά είναι κορίτσια.

Στην αίθουσα της Ολομέλειας, η Μαλάλα μίλησε στο όνομα του «φιλεύσπλαχνου» θεού της. Τσιτάρισε Βολταίρο, αφιέρωσε το βραβείο της στους «άγνωστους ήρωες του Πακιστάν που δίνουν μάχη για τα ανθρώπινα δικαιώματα», ζήτησε από την Ευρώπη να στρέψει το βλέμμα της εκεί όπου υπάρχει καταπίεση, είπε ότι πραγματική υπερδύναμη είναι η χώρα που εγγυάται περισσότερο τις ελευθερίες και όχι εκείνη που έχει τα περισσότερα όπλα και μας διαβεβαίωσε ότι τα παιδιά δεν θέλουν βιντεοπαιχνίδια, έξυπνα κινητά ή γλυκά αλλά ένα βιβλίο κι ένα στιλό – «Ενας δάσκαλος, ένα βιβλίο κι ένα στιλό μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο», έγραφε στην αυτοβιογραφία της «Εγώ, η Μαλάλα».

Ο λόγος αυτού του κοριτσιού από το Πακιστάν με τη μαντίλα στο κεφάλι κινείται ανάμεσα στον εφηβικό ενθουσιασμό και την ωρίμαση στην οποία σε υποχρεώνει μια δολοφονική επίθεση. Στα 16 της χρόνια καλείται να δώσει μια ιδεολογική μάχη, να φανεί δυνατή, να υπερασπιστεί πράγματα που αλλού θεωρούνται αυτονόητα. Αλλά και να κρατάει τις κεραίες της συνεχώς ανοικτές: ο πατέρας της, δάσκαλος στην κοιλάδα του Σουάν, της είχε υποσχεθεί κάποτε ότι δεν θα έκανε τίποτε που θα της έκοβε τα φτερά, ήθελε να τη δει να πετάει. Η Τασλίμα Νασρίν, που τιμήθηκε με το βραβείο Ζαχάροφ το 1994, ζήτησε την Τετάρτη από τη Μαλάλα να συγκρατήσει την υμνητική της διάθεση απέναντι στη θρησκεία. «Οι έπαινοί της προς το Ισλάμ υπονομεύουν τον αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα», δήλωσε η συγγραφέας από το Μπανγκλαντές στη συνάντησή μας. Ο αγώνας δεν είναι μόνο δύσκολος και επικίνδυνος. Είναι επίσης απαιτητικός. Και γεμάτος παγίδες.

Ο Αντρέι Ζαχάροφ ήταν εξόριστος στο Γκόρκι όταν του ζητήθηκε να δώσει το όνομά του στο βραβείο για την Ελευθερία της Σκέψης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Αφησε την τελευταία του πνοή το 1989, έναν χρόνο μετά την απονομή του πρώτου βραβείου, το οποίο είχε δοθεί στον Νέλσον Μαντέλα