Οι 1.406 έρωτες ενός ερημίτη

O περισσότερος κόσμος αντιμετώπισε την ανακάλυψη 1.406 χαμένων από δεκαετίες ή άγνωστων έργων τέχνης σε ένα σκοτεινό διαμέρισμα 100 τ.μ. στο Μόναχο με δέος και διογκούμενη περιέργεια. Δέος για την αξία των έργων, περιέργεια για τα μυστήρια και τα ιστορικά εγκλήματα που κρύβονται ενδεχομένως πίσω τους. Κάποιοι βρήκαν στην ανακάλυψη αυτή την ελπίδα να ανακτήσουν πίνακες, γκραβούρες και σκίτσα επιφανών καλλιτεχνών, κλεμμένα κατά την πιο σκοτεινή περίοδο του 20ού αιώνα από τους προγόνους τους. Ο 80χρονος Κορνήλιος Γκούρλιτ όμως τη βιώνει ως βιασμό, ως στέρηση των μονάκριβων φίλων του, της «αγάπης της ζωής» του. Ο μυστηριώδης ένοικος και ιδιοκτήτης του επίμαχου διαμερίσματος στο Μόναχο είναι ένας άνθρωπος βγαλμένος, θα έλεγε κανείς, από ένα άλλο Σύμπαν, όπου μοναδικό ζητούμενο ήταν η φύλαξη του θησαυρού που συσσώρευσε ο πατέρας του, γνωστός έμπορος τέχνης που συνεργάστηκε με τους Ναζί.

Ο Γκούρλιτ δεν καταλαβαίνει τι θέλουν από εκείνον όλοι αυτοί, δημοσιογράφοι, φωτογράφοι και περίεργοι, που καιροφυλακτούν κάπου τρεις εβδομάδες τώρα, από όταν αποκάλυψε την υπόθεση το περιοδικό «Φόκους», έξω από την πολυκατοικία όπου μένει στο Μόναχο. Δεν καταλαβαίνει γιατί ενδιαφέρεται τόσο ο κόσμος για αυτό που θεωρεί «προσωπική ιδιοκτησία» του. Δεν καταλαβαίνει γιατί δεν βρίσκονται πια κρεμασμένοι στον τοίχο του σπιτιού του οι Δύο Καβαλάρηδες στην Παραλία του Μαξ Λίμπερμαν, γιατί δεν είναι πια κλειδωμένο στο ξύλινο ερμάριο εκείνο το αλληγορικό έργο του Σαγκάλ, γιατί εξαφανίστηκε από τον διάδρομο όπου τον κρέμασε η μητέρα του ο πίνακας της γυναίκας που παίζει πιάνο, γιατί οι «ξένοι» – όπως τους αποκαλεί – που εισέβαλαν στο σπίτι του τον Φεβρουάριο του 2012 του πήραν εκείνη τη μικρή βαλίτσα με τα έργα σε χαρτί που έβγαζε και θαύμαζε κάθε βράδυ μέσα στη μοναξιά του, γιατί του στέρησαν έτσι τους 1.406 μοναδικούς συντρόφους του στους οποίους μιλούσε συχνά, παρότι οι περισσότεροι ήταν απλώς τυλιγμένοι σε ρολό.

Ο Κορνήλιος Γκούρλιτ ποτέ δεν αμφισβήτησε την προέλευση του θησαυρού που κληρονόμησε. Ποτέ δεν σκέφτηκε πως θα μπορούσε ενδεχομένως να συμβάλει στην αποκατάσταση ιστορικών αδικιών. Ψέγει τον εαυτό του που δεν κατάφερε να τον προστατεύσει καλύτερα. Ψέγει τη μητέρα του, πεθαμένη ήδη από το 1967, που επέμενε να εγκατασταθούν στο Μόναχο μετά τον θάνατο του πατέρα του σε τροχαίο το 1956∙ γιατί αυτή την πόλη τη θεωρεί «φυλακή» και «πηγή όλου του κακού», εκεί γεννήθηκε το ναζιστικό κίνημα, θυμίζει. Ψέγει την αδελφή του που πέθανε πέρυσι από καρκίνο και τον άφησε μόνο με όλο αυτό το βάρος. Τον μόνο που δεν ψέγει είναι ο πατέρας του.

ΚΛΕΦΤΗΣ  Ή ΗΡΩΑΣ; Η Ιστορία έχει γράψει πως ο εβραϊκής καταγωγής κριτικός και έμπορος τέχνης Χίντελμπραντ Γκούρλιτ αγωνίστηκε για τη μοντέρνα τέχνη και προώθησε τη τέχνη συνολικά, μετά το 1932 όμως έκανε και μπίζνες με τους Ναζί, πωλώντας κομμάτια της «εκφυλισμένης» κατ’ αυτούς τέχνης στο εξωτερικό – και ανάμεσα σε αυτά ήταν πιθανότατα και έργα λεηλατημένα, κλεμμένα, κατασχεμένα από μουσεία και εβραίους πολίτες. Φαίνεται πως κάποια έργα τα κράτησε για τον εαυτό του. Στα μάτια του γιου του, εντούτοις, ο Χίντελμπραντ Γκούρλιτ ήταν ένας ήρωας.

Ποτέ δεν αγόρασε κάτι από ιδιώτη, επιμένει ο 80χρονος Κορνήλιος, τα έργα τέχνης που του κληροδότησε προήλθαν από γερμανικά μουσεία ή άλλους εμπόρους τέχνης∙ και ο μόνος λόγος για τον οποίο συνεργάστηκε με τους Ναζί ήταν για να σώσει τους πίνακες από την πυρά· το μόνο που τον ένοιαζε ήταν να σώσει τους καλλιτεχνικούς θησαυρούς από τους Ναζί, τις βόμβες, τους Ρώσους, τους Αμερικανούς. Και τα κατάφερε. Για αυτό νιώθει τόσο αποτυχημένος σήμερα ο γιος του.

Ο Κορνήλιος Γκούρλιτ γεννήθηκε στο Αμβούργο, η οικογένεια όμως άλλαζε συχνά τόπο κατοικίας ακολουθώντας τον πατέρα, ο οποίος «αντιμετώπιζε πολλές δυσκολίες αφού δεν ήταν φυλετικά άψογος». Πήγε σχολείο στο Αμβούργο, κατόπιν στη Δρέσδη – όπου, θυμάται, βοήθησε τον πατέρα του να σώσει τα έργα τέχνης από τους Ρώσους, βγάζοντάς τα λαθραία από την πόλη. Μετά το τέλος του Πολέμου, φοίτησε για δύο χρόνια οικότροφος σε ιδιωτικό σχολείο στη Νοτιοδυτική Γερμανία, τελείωσε το σχολείο στο Ντύσελντορφ. Ηταν ιδιαίτερα συνεσταλμένο παιδί, ήθελε όμως να κάνει τον πατέρα του χαρούμενο.

Αρχισε να σπουδάζει Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας αλλά μετά τα παράτησε, αλλά στον δημοσιογράφο του «Σπίγκελ» που του πήρε τη μοναδική μέχρι σήμερα συνέντευξή του δεν θέλησε να πει γιατί. Ζούσε πρώτα με τους γονείς του, μετά με την αδελφή του, στο τέλος με τη μητέρα του, παρέμενε πάντα ένα φάντασμα. Τηλεόραση έχει να ανοίξει από το 1963, στο Ιντερνετ δεν έχει μπει ποτέ. Από το γερμανικό κράτος δεν έχει πάρει ποτέ δραχμή, επιβίωνε πωλώντας όποτε το είχε απόλυτη ανάγκη έναν πίνακα. Επί του παρόντος, ελέγχεται για φορολογική απάτη και αποδοχή κλοπιμαίων.

«ΜΟΥ ΛΕΙΠΟΥΝ…». Από το σπίτι του έβγαινε σπάνια, κυρίως για να πάει με ταξί να κάνει τα ψώνια του. Κάθε τρεις μήνες, κάνει ένα τριήμερο ταξίδι με τρένο σε μια μικρή πόλη της Νότιας Γερμανίας για να τον δει ο γιατρός που έχει επιλέξει, άγνωστο γιατί και πώς – έχει σοβαρό πρόβλημα με την καρδιά του και βεβαρημένη υγεία. Σε ένα τέτοιο ταξίδι τον ακολούθησε την προπερασμένη εβδομάδα ο δημοσιογράφος του «Σπίγκελ». «Μου λείπουν τόσο οι πίνακές μου», του είπε ο Γκούρλιτ.

Ο εισαγγελέας του Αουγκσ-μπουργκ Ράινχαρτ Νέμετς δήλωσε την Τρίτη πως όσα έργα ανήκουν πέραν κάθε αμφιβολίας σε αυτόν τον 80χρονο ερημίτη πρέπει να του επιστραφούν, «χωρίς καθυστέρηση». Πρέπει να ήταν η πρώτη παρήγορη είδηση που άκουσε ο Κορνήλιος Γκούρλιτ εδώ και μήνες.

Είμαι μόνος… 
Ποτέ δεν έχω διαπράξει κάποιο έγκλημα, αλλά ακόμα και αν είχα, θα είχε παραγραφεί λόγω χρόνου. Αν ήμουν ένοχος, θα με είχαν βάλει φυλακή… Τώρα οι πίνακες είναι σε κάποιο υπόγειο και εγώ είμαι μόνος
Κορνήλιος Γκούρλιτ

Τον πρόδωσαν τα χρήματα
Ο 80χρονος μπήκε στο στόχαστρο των Αρχών στις 22 Σεπτεμβρίου του 2010, όταν σε τελωνειακό έλεγχο σε τρένο στα ελβετικά σύνορα βρέθηκαν πάνω του 9.000 ευρώ σε μετρητά. Η επιδρομή στο διαμέρισμά του έγινε τον Φεβρουάριο του 2012. Η υπόθεση αποκαλύφθηκε όμως μόλις πρόσφατα, χάρη στο περιοδικό «Φόκους».