Μαγεία και σεξισμός στο Βυζάντιο

Εκαναν τη νύχτα ημέρα με έναν τους μονάχα λόγο. Προκαλούσαν σεισμικές δονήσεις με μια τους κίνηση. Ομως, ως ξένες και διαφορετικές (με σκουρόχρωμο δέρμα, άλλοτε Τσιγγάνες και πάντως αλλοδαπές) γίνονταν στόχος ρατσιστικών επιθέσεων – και ως γυναίκες και σεξιστικών. Οι μάγισσες του Βυζαντίου ήταν τελικά θύματα, τουλάχιστον όπως προκύπτει από τη βυζαντινή μυθιστοριογραφία.

«Οι μάγισσες, τουλάχιστον αυτές που παρουσιάζονται στα μυθιστορήματα του 13ου και 14ου αιώνα, είναι πλάσματα μυθικά που ελέγχουν ολοκληρωτικά τη φύση και τις δυνάμεις της προς όφελος των αντρών πρωταγωνιστών. Ποτέ για το δικό τους καλό. Ακόμα και αν το επιθυμούν, αυτό στην πράξη αποδεικνύεται αδύνατο», εξηγεί ο καθηγητής Αγγλικής και Μεσαιωνικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Ντακότας, Ανταμ Γκόλντγουιν, που ως ερευνητικός συνεργάτης του Σουηδικού Ινστιτούτου στην Αθήνα μιλάει το απόγευμα για την «οικοφεμινιστική θεώρηση» των μαγισσών στη βυζαντινή λογοτεχνία.

Στόχος του είναι να εξηγήσει λογοτεχνικά τους «κανόνες» ενός παιχνιδιού αιώνων που στηρίζεται στον έλεγχο και, κατ’ επέκταση, στην καταπίεση: πώς δηλαδή οι μάγισσες ελέγχουν με τις δυνάμεις τους τα φαινόμενα τις φύσης και οι άντρες με τη σειρά τους, οι μόνοι που έχουν λόγο στις πατριαρχικές κοινωνίες, τις γυναίκες. Εκείνα τα πλάσματα, με άλλα λόγια, που αν και καμία σχέση δεν έχουν με τη μαγεία και τις υπερφυσικές δυνάμεις, τους προκαλούν τρόμο και μόνο στη σκέψη της περίπλοκης φύσης και σεξουαλικότητάς τους.

«Σύμφωνα με την οικοφεμινιστική θεωρία, οι ίδιες δυνάμεις που καταπιέζουν τις γυναίκες, καταπιέζουν και το περιβάλλον. Αν επομένως οι σύγχρονες κοινωνίες θέλουν ένα περιβάλλον χωρίς προβλήματα θα πρέπει να σέβονται και τις γυναίκες», διευκρινίζει στα «ΝΕΑ» ο αμερικανός καθηγητής, τονίζοντας ταυτόχρονα πως όλες οι μάγισσες είναι φτιαγμένες στο ίδιο καλούπι. Και αυτό, τελικά, δεν είναι τυχαίο.

«Είναι πάντα γυναίκες, άσχημες, μεγάλες σε ηλικία και άτομα του περιθωρίου χωρίς δικαιώματα. Δεν έχουν επομένως καμία ομοιότητα με τους πρωταγωνιστές των μυθιστορημάτων που ανήκουν κατά κύριο λόγο σε ανώτερες κοινωνικά τάξεις».

Η Μήδεια, όπως και ακόμα δυο μάγισσες που συναντά κανείς χωρίς όνομα στα βυζαντινά μυθιστορήματα, έχουν μια αποστολή: να βοηθούν τους άντρες στην επίτευξη των στόχων τους. Είτε ήταν η καρδιά μιας βασιλοπούλας είτε το Χρυσόμαλλο Δέρας, στην περίπτωση του Ιάσονα. Οταν όμως οι αποστολές φτάνουν στο τέλος, οι μάγισσες είναι πλέον αχρείαστες αν όχι άχρηστες – κάποτε και ζωντανή απειλή που πρέπει να βγει από το διάβα των πρωταγωνιστών, ακόμα και αν αυτό σημαίνει βίαιος θάνατος.

Γιατί όμως σε αυτές τις περιπτώσεις δεν αλλάζουν οι όροι του παιχνιδιού ώστε οι μάγισσες να βγουν τελικά νικήτριες; Στο κάτω κάτω για μυθιστορήματα μιλάμε. «Το προς τα πού θα γείρει η ζυγαριά συνδέεται και με τον σεξισμό. Το να σκοτωθεί ή να απαγχονιστεί μια ηλικιωμένη και φτωχή μάγισσα λίγο ένοιαζε του αναγνώστες της εποχής, στην πλειονότητά τους άντρες. Οι μάγισσες ήταν λιγότερο ανθρώπινα όντα από τους αριστοκράτες, γι’ αυτούς η ζωή τους δεν είχε την ίδια αξία με τη δική τους», διευκρινίζει ο Ανταμ Γκόλντγουιν που συνδέει και το παρελθόν με το παρόν: «Στο Βυζάντιο η ξενοφοβία ήταν έντονη. Πεντακόσια χρόνια μετά βλέπουμε πως τα πράγματα δεν έχουν αλλάξει και πολύ».