Το λαϊκό τραγούδι αναζητά τη χαμένη τιμή του

«Oι λαϊκοί ρυθμοί έχουν κάτι πολύ περισσότερο για να καλυφθούν οι βραδινές μας διασκεδαστικές ώρες – άσχετα αν αυτός ο χαρακτήρας επιβάλλεται κι επικρατεί στις λαϊκές τάξεις». Ετσι διατύπωνε ο Μάνος Χατζιδάκις την προσέγγισή του γύρω από το λαϊκό τραγούδι στην περίφημη διάλεξή του το 1949, στο Θέατρο Τέχνης, με θέμα «Ερμηνεία και θέση του σύγχρονου λαϊκού τραγουδιού».

Ηταν τότε που άρχισε σιγά σιγά το ρεμπέτικο τραγούδι να μπολιάζεται με καινούργια στοιχεία και να σχηματοποιεί το λαϊκό τραγούδι. Από εκείνη την εποχή όπου στα γραμμόφωνα παιζόταν το «Θα πάω εκεί στην αραπιά» του Βασίλη Τσιτσάνη μέχρι την «Πιρόγα» του Θάνου Μικρούτσικου, την «Πριγκιπέσα» του Σωκράτη Μάλαμα ή το εφήμερο σουξέ του Παντελή Παντελίδη «Δεν ταιριάζετε, σου λέω», το είδος του τραγουδιού που όλοι εξαίρουν έχει δοκιμάσει τις – όχι πάντα πετυχημένες – ανησυχίες των δημιουργών.

«Είμαι πρώτος εξάδελφος του Βασίλη Καρρά και μην ξανακούσω για έντεχνο, γιατί δεν έχω καμία σχέση». Τη συγγενική σχέση του με τον τραγουδιστή πίστας ο Σωκράτης Μάλαμας την επικύρωσε με την πρόσφατη συνεργασία τους στο τραγούδι «Ολοι για τα μπετά δουλεύουμε». Δεν είναι όμως η μοναδική συνεύρεση ανάμεσα σε καλλιτέχνες του εμπορικού τραγουδιού με εκείνους που κινούνται στην «άλλη» όχθη. Ο Αντώνης Ρέμος με την Αλκηστη Πρωτοψάλτη και τον Γιώργο Νταλάρα, ο αείμνηστος Δημήτρης Μητροπάνος με την Πέγκυ Ζήνα είναι μερικοί από όσους επιχείρησαν να ρίξουν τα τείχη ανάμεσα στους καλλιτεχνικούς κόσμους που κινούνται. Ισως απάντηση να μην υπάρχει για το αν τα κατάφεραν, το βέβαιο είναι ότι αναδύθηκε το ερώτημα «τι άλλαξε στο λαϊκό τραγούδι σήμερα;».

Η τοποθέτηση του Ορφέα Περίδη φωτίζει την ανάγκη των τραγουδοποιών να δώσουν στο δημοφιλές αυτό μουσικό είδος το δικό τους στίγμα: «Οι σημερινοί συνθέτες πατούν στην παράδοση – γιατί το λαϊκό τραγούδι είναι πια παράδοση – σήμερα με καινούργιες μελωδικές γραμμές και εκφραστικούς τρόπους. Με στίχους που αφορούν το σήμερα, με νέες εκφράσεις της καθoμιλουμένης».  

Ο στίχος είναι αυτό το στοιχείο που προσδίδει τα χαρακτηριστικά του λαϊκού τραγουδιού, εξηγεί, επισημαίνοντας ότι η δουλειά του τραγουδιού είναι «να εκθέτει τις μύχιες καταστάσεις μας. Ο έρωτας είναι κυρίαρχος ή κοινωνικά ή πολιτικά θέματα». Δεν εξαντλείται όμως εδώ, αφού σύμφωνα με τον Ορφέα Περίδη έχει εκφράσει επίσης τη μεταφυσική αγωνία του ανθρώπου. Και ο τρόπος έκφρασης αλλάζει όπως αλλάζει και η εποχή.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ. Εκείνο το τραγούδι που θα μπορούσε να προσδιοριστεί ως λαϊκό έχει μια περίοδο η οποία γύρω στη δεκαετία του ’60 τελειώνει, υποστηρίζει ο Θάνος Μικρούτσικος, αφού, όπως εξηγεί, αλλάζουν οι κοινωνικές συνθήκες τόσο καταλυτικά που δεν υπάρχει η δυνατότητα να γραφτεί ένα λαϊκό τραγούδι. «Ας δούμε τα τραγούδια “Συννεφιασμένη Κυριακή” ή “Η αχάριστη” του Τσιτσάνη και αν θέλουμε να δούμε και το πιο έντεχνο, να πάμε στα τραγούδια του Ξαρχάκου στις αρχές της δεκαετίας του ’60: Η “Καισαριανή, μια γειτονιά με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που δεν τα έχει πια! Μετά τη Μεταπολίτευση άρχισαν να δημιουργούνται τέτοιες συνθήκες που δεν μπορεί να παραχθεί αυτό το είδος τραγουδιού». Το λαϊκό, σύμφωνα με τον Θάνο Μικρούτσικο, είναι προσδιορισμένο μέσα από τις φόρμες του ζεϊμπέκικου, του χασάπικου ή του τσιφτετελιού. «Αυτές οι φόρμες λειτούργησαν στη δεκαετία του ’50 και του ’60 με γνήσιο τρόπο. Από το 1974 – τη Μεταπολίτευση – που οι συνθήκες άλλαξαν, ό,τι γραφόταν με αυτόν τον τρόπο ήταν κίβδηλο και εν πολλοίς λαϊκίστικο. Υποδυόταν το λαϊκό χωρίς να είναι, αφού δεν υπήρχαν οι κοινωνικές συνθήκες για να μπορέσει να είναι λογική η ύπαρξή του».

Ο,τι έδωσαν οι λαϊκοί συνθέτες αρκετές φορές ήταν λαϊκίστικο, υποστηρίζει ο Θάνος Μικρούτσικος, και από πλευράς κειμένου και από πλευράς φόρμας. «Κολάκευε το αισθητήριο του κόσμου με μια ευκολία τετριμμένη και μια τυποποίηση. Με κάποιες εξαιρέσεις πάντα, αλλά αυτή είναι η λογική του. Τι έκαναν οι έντεχνοι συνθέτες, αρχής γενομένης από τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη, ήδη από τη δεκαετία του ’50 και του ’60, μετά συνθέτες με πολύ ταλέντο της γενιάς μου, Ξαρχάκος, Μαρκόπουλος, Λοΐζος, Μούτσης; Δεν έγραψαν λαϊκό τραγούδι όπως οι λαϊκοί συνθέτες. Χρησιμοποίησαν κάποια στοιχεία της φόρμας δημιουργώντας το έντεχνο».

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ. Τις αλλαγές στη μουσική δομή του λαϊκού τραγουδιού υπογραμμίζει και ο Ορφέας Περίδης, αντλώντας ένα παράδειγμα από τον δίσκο με τη φωνή του Μανώλη Λιδάκη, με τίτλο «Δεύτερη ανάγνωση», σε τραγούδια του Σταύρου Ξαρχάκου. «Στον συγκεκριμένο δίσκο υπάρχει ένα τραγούδι που λέει “Μαύρος ο ήλιος σήμερα και η ξαστεριά μια χίμαιρα”. Η εισαγωγή είναι πολύ πρωτότυπη – έχει έναν μοντερνισμό – που ενδεχομένως δεν θα τη σκεφτόταν ο Τσιτσάνης ή ο Βαμβακάρης. Αυτή η μουσική προσέγγιση δείχνει ότι έχει προχωρήσει το πράγμα. Το λαϊκό τραγούδι δηλώνει πολιτικές θέσεις και την κοινωνική του καταγωγή. Το τραγούδι καθρεφτίζει την εποχή που δημιουργείται».

Ομως δικαίως μπορεί να αναρωτηθεί κανείς πόσο καλό λαϊκό τραγούδι είναι κάτι που χρησιμοποιεί στίχους όπως «Είσαι όλο φως, σ’ το ‘χω πει σαφώς». Ο Ορφέας Περίδης δίνει τη δική του εξήγηση: «Το αγοραίο λαϊκό τραγούδι δεν ενδιαφέρεται και δεν ενοχλείται αν η λέξη τού στίχου μελοποιείται με τον συγκεκριμένο μουσικό τρόπο που επέλεξε ο συνθέτης. Ετσι λοιπόν βλέπουμε λέξεις όπως “προσδιορίζει” ή “σαφώς”. Είναι λέξεις πιο λόγιες ντυμένες με άσχετη μουσική. Ενα λαϊκό τραγούδι χρησιμοποιεί λέξεις απλές και καθημερινές. Οι λέξεις έχουν μια αρμονία με τη μουσική. Στο αγοραίο τραγούδι αυτό δεν τους ενδιαφέρει. Ολοι μιλούν για τον πόνο του έρωτα, το ερώτημα είναι όμως πώς. Αυτή είναι η ουσία της τέχνης».