Πόσο άλλαξε η Ευρώπη από το 1993 ώς σήμερα

Βράδυ της 10ης Δεκεμβρίου 1991. Σε ένα μοντέρνο κτίριο με κόκκινα τούβλα μιας μικρής κωμόπολης της Ολλανδίας, οι 12 πρωθυπουργοί και αρχηγοί των κρατών-μελών της ΕΟΚ συναντώνται για να υπογράψουν μια συνθήκη που θα αλλάξει τη μοίρα της Ευρώπης. Αυτήν που έγινε αργότερα γνωστή ως Συνθήκη του Μάαστριχτ. Τίποτα όμως δεν είναι εύκολο. Το μεγαλύτερο εμπόδιο θα είναι η άρνηση της Βρετανίας να βάλει την υπογραφή της.
Με τη θερμοκρασία έξω από την αίθουσα κοντά στο μηδέν, ο προεδρεύων πρωθυπουργός της Ολλανδίας Ρούουντ Λούμπερς αποφασίζει να συγκαλέσει μια κλειστή σύσκεψη μόνο των ηγετών, απομακρύνοντας από την αίθουσα διπλωμάτες, συμβούλους και υπουργούς. Αλλά ο τότε πρωθυπουργός της Βρετανίας Τζον Μέιτζορ, που έδινε μάχη μόνος του εναντίον των άλλων 11 προκειμένου να εμποδίσει την αποδοχή της συμφωνίας, έχοντας χάσει τις σημειώσεις του, δεν ένιωθε έτοιμος να αντιμετωπίσει τη σύγκρουση, όπως γράφει σε άρθρο της για την ιστορική εκείνη Σύνοδο η ιταλική εφημερίδα «Λα Ρεπούμπλικα».
Ζητά έτσι από τον βρετανό πρεσβευτή στις Βρυξέλλες, σερ Τζον Κερ, να παραμείνει στην αίθουσα για να τον συμβουλευτεί. Ο Κερ για να μη γίνει αντιληπτός από τους άλλους ηγέτες – όπως γράφει ο συντάκτης της «Λα Ρεπούμπλικα» – κρύβεται κάτω από το τραπέζι του Μέιτζορ. Σε κάποιο σημείο, ο τότε πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζούλιο Αντρεότι, από τους αρχιτέκτονες της Συνθήκης του Μάαστριχτ, απευθύνει στον Μέιτζορ δύσκολες ερωτήσεις. Τότε, ο τελευταίος στρέφει το βλέμμα στον Κερ, αλλά ο βρετανός πρεσβευτής που δεν γνώριζε ιταλικά και δεν είχε μαζί του ακουστικά για τη μετάφραση σηκώνει με αμηχανία τους ώμους. Ο Μέιτζορ είναι ολομόναχος.
Τα καταφέρνει ωστόσο, χάρη στο γνωστό βρετανικό πείσμα. «Τζον, είμαστε έντεκα εναντίον ενός. Πρέπει να αλλάξεις γνώμη», φέρεται να του λέει στη μία τη νύχτα ο Λούμπερς. Ο Μέιτζορ απαντά χαμογελώντας : «Λυπάμαι, αλλά για να πάρετε απόφαση χρειάζονται δώδεκα ψήφοι και εσείς δεν τις έχετε». Τότε, ο μεγαλόσωμος Χέλμουτ Κολ ξεσπά σε ένα μεγάλο γέλιο και σηκώνεται από την καρέκλα του. Η Σύνοδος μόλις έχει λήξει.
Η κοινωνική Ευρώπη θα παραμείνει στη σφαίρα των καλών προθέσεων και στη μελλοντική Συνθήκη δεν θα υπάρχει για το θέμα αυτό παρά μία μικρή μόνο αναφορά. Ο σερ Τζον Κερ θα βγει από την «κρυψώνα» του με το κοστούμι λίγο τσαλακωμένο, ενώ ο Μέιτζορ αποχωρεί χωρίς να χαιρετήσει τους ομολόγους του. «Κερδίσαμε το σετ, πήραμε το παιχνίδι», δηλώνει αργότερα ο Μέιτζορ στον βρετανικό Τύπο. «Δεν καταφέραμε να βυθίσουμε τους Βρετανούς», λέει πικραμένος από την πλευρά του ο Φρανσουά Μιτεράν, ήδη αρκετά άρρωστος.
Και οι δύο όμως κάνουν λάθος. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ – η χθεσινή 1η Νοεμβρίου σηματοδοτεί την 20ή επέτειο από την ημέρα που τέθηκε σε ισχύ (1η Νοεμβρίου 1993) – άλλαξε οριστικά την ιστορία της Γηραιάς Ηπείρου, δημιουργώντας την Ευρωπαϊκή Ενωση και βάζοντας τα θεμέλια για τη μελλοντική νομισματική ένωση.

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ. Για να κατανοήσουμε το πνεύμα του Μάαστριχτ, πρέπει να λάβουμε υπόψη τις εξαιρετικά ιστορικές στιγμές που αυτή υπογράφηκε. Τον Δεκέμβριο του 1991, λίγες μόλις ώρες πριν από τη Σύνοδο Κορυφής, η Ρωσία, η Ουκρανία και η Λευκορωσία ανακοινώνουν τη διάλυση της Ενωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ). Πριν από λιγότερο από έναν χρόνο η Γερμανία έχει επανενωθεί. Και τον Μάρτιο του 1991 έχουμε τους πρώτους νεκρούς στον γιουγκοσλαβικό εμφύλιο, με την έναρξη εχθροπραξιών μεταξύ Κροατών και Σέρβων.
Στο εσωτερικό της Ευρώπης, η επανένωση της Γερμανίας φοβίζει πολλούς, με πρώτους τους Γάλλους. Στην ένωση των δύο Γερμανιών, το Παρίσι βλέπει το τέλος της δικής του υπεροχής στην Ευρώπη. Δείγμα τού πώς ακριβώς έβλεπαν το 1991 οι ευρωπαίοι ηγέτες την επανένωση της Γερμανίας είναι η φράση του τότε ιταλού πρωθυπουργού Τζούλιο Αντρεότι: «Αγαπώ απόλυτα τη Γερμανία, γι’ αυτό και προτιμώ να είναι δύο». Τις δυσκολίες είχε αντιληφθεί και ο Κολ, που σπεύδει μέσω του τότε υπουργού ειδικών υποθέσεων Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και σημερινού υπουργού Οικονομικών να διαλύσει τους φόβους των ευρωπαίων ηγετών σχετικά με την αναγέννηση του «γερμανικού θηρίου».
Μπροστά στις προκλήσεις της νέας εποχής, ένας πολιτικός βλέπει ότι είναι η κατάλληλη στιγμή για την Ευρώπη να κάνει το μεγάλο άλμα προς την πολιτική, οικονομική και νομισματική ενοποίηση. Ο Ζακ Ντελόρ. Ο Αντρεότι τον ακολουθεί, ο Κολ δέχεται να θυσιάσει το μάρκο σε αντάλλαγμα μιας πολιτικής ένωσης, ενώ και ο Μιτεράν προσαρμόζεται στην παραπάνω αντίληψη υπό έναν όρο: να περιοριστεί το λιγότερο δυνατόν η εθνική κυριαρχία της Γαλλίας, που νομίζει ακόμη ότι είναι μεγάλη δύναμη. Ο μόνος στην Ευρώπη που δεν θέλει ούτε να ακούσει για πολιτική, οικονομική και νομισματική ένωση είναι ο βρετανός συντηρητικός πολιτικός Τζον Μέιτζορ.
ΕΝΙΑΙΟ ΝΟΜΙΣΜΑ. Ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία και η βιασύνη των Γερμανών να αναγνωρίσουν την Κροατία έχουν θορυβήσει τη Γαλλία και τους άλλους εταίρους. Το Παρίσι αντιτίθεται στην κοινή εξωτερική πολιτική για την άμυνα, που προωθεί το Βερολίνο.
Ετσι, τη Δευτέρα 30 Σεπτεμβρίου 1991, η ολλανδική πρόταση για κοινή εξωτερική πολιτική, όπως επίσης στην άμυνα και τη δικαιοσύνη, λαμβάνει μόνο δύο ψήφους (της Ολλανδίας και του Βελγίου) αντί για δώδεκα. Η πολιτική ένωση είναι νεκρή πριν ακόμη φτάσει στο Μάαστριχτ. Στο τραπέζι παραμένει μόνο το σχέδιο για νομισματική ένωση. Η Βρετανία αντιδρά, αλλά δέχεται να μην μπλοκάρει τη νέα Συνθήκη παίρνοντας ως αντάλλαγμα το δικαίωμα να παραμείνει εκτός του κοινού νομίσματος, που τότε λεγόταν ακόμη ECU. Οι ηγέτες συμφωνούν να ορίσουν ως ημερομηνία για την εισαγωγή του ενιαίου νομίσματος το 1999.
Στα υπόλοιπα κομμάτια του παζλ της ένωσης, του πολιτικού και κοινωνικού, οι εταίροι δεν τα βρίσκουν. Κανείς από τους μεγάλους δεν δέχεται να θυσιάσει κάτι παραπάνω στον βωμό μιας πραγματικής ένωσης. Το μεγάλο άλμα προς τα εμπρός σκοντάφτει και η ένωση γεννιέται ακρωτηριασμένη. Το ενιαίο νόμισμα είναι ορφανό από μια ισχυρή πολιτική δύναμη, αντάξια της οικονομικής του ισχύος στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Αυτοί ακριβώς οι ακρωτηριασμοί θα επιτρέψουν, δεκαεπτά χρόνια μετά, το 2008, την έναρξη της μεγάλης επίθεσης στο ευρώ και το ξέσπασμα της κρίσης με πρώτα θύματα τις πιο αδύναμες χώρες του Νότου.