Πώς φτάσαμε στη Χρυσή Αυγή – 5 διαφορετικές απόψεις

Πριν ξεκινήσει η δικαστική έρευνα, η εικόνα του μορφώματος ως τρίτης πολιτικής δύναμης ήταν κυρίαρχη.  «ΤΑ ΝΕΑ» απευθύνθηκαν σε ερευνητές, συγγραφείς και καθηγητές για τα αίτια ανόδου των νεοναζί.

Θάλεια Δραγώνα

Ψευδαίσθηση παντοδυναµίας

Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται στη σημερινή Ελλάδα ανασφάλεια, απελπισία, αδιέξοδο, φόβο, θυμό. Η απελπισία δεν περιορίζεται στις υλικές στερήσεις της καθημερινότητας. Υπονομεύει την ίδια την ταυτότητα. Οταν η ταυτότητα βάλλεται, ενεργοποιούνται, στο ατομικό όσο και στο συλλογικό επίπεδο, ψυχικοί μηχανισμοί αναπλήρωσης που προσφέρουν την αναγκαία παραμυθία. Μια τέτοια αναπλήρωση είναι η καταφυγή σε θεσμούς και η συμμετοχή σε ομάδες που προσφέρουν τη φαντασίωση της παντοδυναμίας και υποκαθιστούν την επώδυνη πραγματικότητα. Το άτομο ξεγελάει έτσι τους φόβους του και δεν αισθάνεται πια ανήμπορο.

Η σημερινή, αναντίστοιχη με κάθε προηγούμενη, απήχηση της Ακροδεξιάς και η υιοθέτηση της αποτρόπαιης ναζιστικής ιδεολογίας ερμηνεύεται, σε ψυχοκοινωνικό επίπεδο, με την προσχώρηση και ταύτιση με μια ομάδα που προσφέρει αυτή τη συμβολική αναπλήρωση. Η ομάδα επενδύεται με τη φαντασίωση ότι διαθέτει τη δύναμη, που το υποκείμενο δεν διαθέτει, να κατασκευάσει μια άλλη πραγματικότητα στην οποία θα ανακτήσει τον χαμένο έλεγχο και θα ανακουφίσει την τραυματισμένη ταυτότητα. Αντί η νταηλίδικη συμπεριφορά και η βία να προκαλούν αποστροφή, αντίθετα φαντάζουν ως δύναμη λυτρωτική. Χάρη στην ψευδαισθητική παντοδυναμία που η ομάδα προσφέρει στα μέλη της, τα άτομα απογυμνώνονται από την υποκειμενικότητά τους και απορροφώνται από έναν μεγάλο, συλλογικό «ψευδή εαυτό». Το μόρφωμα της Χρυσής Αυγής επιτελεί αυτό τον σκοπό για τα μέλη της. Και το φαινόμενο αυτό θα αντέξει όσο η κοινωνία θα βρίσκεται εγκλωβισμένη στη γενικευμένη κρίση που τη μαστίζει, όσο δεν αναδύονται ηγέτες άξιοι εμπιστοσύνης και όσο δεν ανατέλλουν νέες ιδέες που θα υπόσχονται ένα δημιουργικό μέλλον.

* Καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η κουλτούρα του «τσαμπουκά»

Είναι µάλλον βέβαιο, και πλέον σχεδόν γενικά αποδεκτό, ότι δεν αρκούν η οικονομική κρίση, τα Μνημόνια και η ανεργία για να εξηγήσουν το φαινόμενο της Χρυσής Αυγής. Στην Πορτογαλία οι συνθήκες είναι λίγο – πολύ ανάλογες, χωρίς να έχει εμφανιστεί αντίστοιχο κόμμα. Το ίδιο ισχύει και για την Ισπανία, η οποία επίσης έχει ανεργία κοντά στο 25%, και μάλιστα εδώ και περίπου 10 χρόνια.

Προφανώς, αλλού βρίσκεται η καρδιά του ζητήματος: στην κουλτούρα βίας, αντιπαράθεσης και σύγκρουσης που διαποτίζει και διαπερνά την ελληνική κοινωνία εδώ και χρόνια. Διαδηλωτές δηλώνουν «τίποτα, τίποτα δεν μας σταματά, τον υπουργό θα δούμε με τον τσαμπουκά». Με «τσαμπουκά» η μια φυλή προσπαθεί να επιβληθεί στην άλλη, στα γήπεδα και στα καφενεία των χουλιγκάνων. Με «τσαμπουκά» οδοστρώματα και δημόσια κτίρια καταλαμβάνονται, πλοία εμποδίζονται να πλευρίσουν ή να αποπλεύσουν, καθηγητές χτίζονται, δημόσια περιουσία καταστρέφεται ή «απαλλοτριώνεται» στα σχολεία και στα πανεπιστήμια. Επίσης, με μεγάλη ευκολία τείνουμε να απονέμουμε στον εαυτό μας τίτλους όπως «Οι Ελληνες δεν είναι ρατσιστές», «Οι Ελληνες είναι αντιφασίστες», ξεχνώντας ότι τα πρώτα χρόνια της η χούντα ήταν ιδιαίτερα συμπαθής σε μεγάλη μερίδα των συμπολιτών μας και ότι η αντιρατσιστική αυταρέσκειά μας δοκιμάστηκε από τη στιγμή που Αλβανοί ή Πακιστανοί άρχισαν να ζουν δίπλα μας.

Αν τα αναμείξουμε όλα αυτά, προκύπτει ένα τοξικό μείγμα, πρώτη ύλη και κινητήρια δύναμη για την «απογείωση» της Χρυσής Αυγής. Ο Μιχαλολιάκος και τα παιδιά με τα μαύρα χτύπησαν, προφανώς, κάποια φλέβα – ή έστω φλεβίτσα – της ελληνικής κοινωνίας, φλέβα της οποίας την ύπαρξη προτιμούσαμε να αγνοούμε ή και να ξορκίζουμε.

* Επιμελητής εκδόσεων και μεταφραστής

Υποδύθηκαν τους «τιμωρούς»

Λένε πως για να πέσει ένα αεροπλάνο απαιτείται σύμπτωση πολλών παραγόντων. Το ίδιο ισχύει, νομίζω, και στην περίπτωση της Χρυσής Αυγής. Η ξαφνική γιγάντωση μιας μακρόβιας αλλά ασήμαντης και περιθωριακής, νεοναζιστικής γκρούπας, δεν έχει μονάχα μία αιτία· για την «κακιά ώρα» απαιτούνται πολλαπλές συγκλίσεις. Προφανώς η οικονομική κρίση που εξωθεί τμήματα του πληθυσμού στο άκρο δεξιό του πολιτικού φάσματος, η ραγδαία πτώση του επιπέδου ζωής των αλήστου μνήμης μικρομεσαίων και η εξώθηση στην εξαθλίωση των ήδη φτωχών, η εντός και εκτός Βουλής απαξίωση των κοινοβουλευτικών θεσμών, η αποδοχή της βίας ως πολιτικής έκφρασης, η διεύρυνση του πολιτιστικού χάσματος, είναι κάποια από τα πολλά αίτια. Θα σταθώ σε δύο ακόμη, με βαθιές ρίζες και μακρά διαδρομή. Το πρώτο αφορά την αμφίθυμη σχέση με τους «ξένους». Ο συνωμοσιολογικός, ρατσιστικός, παρανοϊκός λόγος της Χρυσής Αυγής για τους ξένους βρήκε πρόσφορο έδαφος να ανθήσει στο περιβόλι όπου ο εθνικισμός, το μίσος για τον άλλον και η άφρων ελληνομανία καλλιεργούνται χρόνια τώρα με συνέπεια. Ενα δεύτερο αφορά τη λειτουργία της δημοκρατίας. Η ελληνική κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι από τις παλαιότερες στην Ευρώπη. Εντούτοις, θα λέγαμε σχηματικά ότι στηρίχθηκε λιγότερο στη συμμετοχή των πολιτών και περισσότερο στην ανάθεση εκ μέρους τους ρόλων, σε πρόσωπα ή ομάδες· ρόλων που αφορούσαν την υπηρέτηση εθνικών στόχων, τη σωτηρία, την αλλαγή, τον εκσυγχρονισμό κ.λπ. Στο απόγειο της κρίσης η Χρυσή Αυγή πέτυχε – τη βοηθεία αρκετών ΜΜΕ – να οικειοποιηθεί ρόλο «προστάτη» των αδικημένων και «τιμωρού» ενός «διεφθαρμένου και ανίκανου πολιτικού συστήματος». Η ηχηρή απουσία συμπαράστασης στους υπόδικους, ευτυχώς, μοιάζει να δείχνει ότι η ανάθεση εξαντλείται σε μια συγκυριακή ψήφο.

* Ιστορικός, ερευνητής στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών  

Η ευθύνη των ψηφοφόρων

Θα µπορούσε κανείς να εστιάσει στην αποξένωση των πολιτών από τους θεσμούς και τους διοικητικούς μηχανισμούς, στην εγκατάσταση γενικευμένης επιφυλακής και στην αντίληψη πως η επιβίωση καθορίζεται στο πεδίο της πυγμής· να εστιάσει δηλαδή στα ελαφρυντικά. Πράγματι, συχνά λέμε: «Δεν είναι όλοι τους φιλοναζιστές». Τότε τι είναι; Είναι ενήλικες και, κυρίως, είναι πολίτες, άτομα υπεύθυνα για τις πολιτικές τους επιλογές και κοινωνικώς υπόλογα για την ακραία εκλογική συμπεριφορά τους.

Στην Ελλάδα, πολλά θέματα παραμένουν ανοιχτά: θέματα στα οποία η ανθρωπότητα έχει δώσει λύσεις και οι προτάσεις της απομένει να διαβαστούν. Είμαστε κοινωνικά και πολιτικά ανενημέρωτοι. Συζητούμε ακόμα για το αν οι ψηφοφόροι της ΧΑ είναι ή όχι φιλοναζιστές, χωρίς να προκαλεί εντύπωση. Ομως θα έπρεπε να προκαλεί.

Χρειάζεται κοινωνικός έλεγχος. Οι ψηφοφόροι της ΧΑ πρέπει να αποδοκιμαστούν σιωπηρά, να τιμωρηθούν με το βλέμμα. Η ψηφοθηρία από πλευράς των πολιτικών σε αυτή τη δεξαμενή πρέπει να πάψει, ειδάλλως η αντικοινωνική συμπεριφορά θα ενισχυθεί και οι ίδιοι ψηφοφόροι θα στελεχώσουν το εκλογικό σώμα μιας άλλης ΧΑ. Οι πολίτες αυτοί πρέπει να επιστρέψουν στα πολιτικά κόμματα υπό το βάρος του κοινωνικού ελέγχου. Επιτέλους, πρέπει οι πολίτες να μεριμνήσουμε στοιχειωδώς για την ευημερία μας. Η Δικαιοσύνη (το Κράτος, αν αναγνωρίσουμε την πολιτική διάσταση της δίωξης) δεν θα βγάζει πάντα το φίδι από την τρύπα.

* Συγγραφέας. Μόλις κυκλοφόρησε το μυθιστόρημά του «Τ.» (Εκδ. Απόπειρα)

Απουσία εμπιστοσύνης στους θεσμούς

Ο οικονοµικός σπαραγµός στον οποίο έχει περιέλθει η χώρα ήταν ο καταλύτης που ενίσχυσε τη ριζοσπαστικοποίηση του εκλογικού σώματος και τη μετακίνησή του στα άκρα. Η βαθύτερη αιτία όμως της δημοσκοπικής ανόδου της ΧΑ είναι εγγενής της πολιτειακής κουλτούρας της Μεταπολίτευσης και πρέπει να αναζητηθεί στη γενικότερη χαλαρότητα των θεσμών και στην απουσία εμπιστοσύνης των πολιτών σε αυτούς. Η υποτιμητική αντιμετώπιση των θεσμών και η συνακόλουθη μη εγγυημένη ποιότητα υπηρεσιών που παρείχαν επέτρεπαν στους Ελληνες, αφενός να τους κατακρίνουν, αφετέρου να επιλέγουν όπου μπορούν, να τους παρακάμπτουν στηριζόμενοι σε δικά τους ιδιωτικά μέσα.

Η στροφή μεγάλης μερίδας των ψηφοφόρων προς τη ΧΑ (αν και εκκρεμεί μία επιμελής κοινωνιολογική έρευνα για το προφίλ τους, την κοινωνική τάξη, τη μισθολογική κλίμακα, το μορφωτικό επίπεδο) είναι το ξέσπασμα της τιμωρητικής οργής απέναντι στους θεσμούς και στο κράτος που πάντα υποτιμούσαμε, ποτέ δεν μας ικανοποιούσε και τώρα μας εγκαταλείπει. Η ΧΑ συνοψίζει με θαυμαστό τρόπο την αντίφαση της απαξίωσης των δημοκρατικών θεσμών, από τη μια, και του αιτήματος ενός ισχυρού κράτους, από την άλλη. Αν αυτή η αντίφαση δεν ήταν τόσο νομιμοποιημένη στην πολιτειακή κουλτούρα, ούτε τα μίντια θα την είχαν υποστηρίξει τόσο ούτε τα κόμματα θα την είχαν ανεχτεί. Η ευθύνη είναι μοιρασμένη και ανήκει σε όλους μας.