Τέχνη που κοιτάζει τη ζωή στα μάτια

Εχει πουλήσει τη ζωή του σε έναν αυστραλό συλλέκτη. Κάνει συλλογή από καρδιοχτύπια. Και τώρα επιχειρεί να κοιτάξει τους κατοίκους της Αθήνας μέσα από τα δικά τους μάτια, καθώς δημιουργεί ένα τεράστιο πορτρέτο από 49 ασπρόμαυρα «Βλέμματα» που παρουσιάζει για πρώτη φορά στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών

«Δεν κινδυνεύετε από την κρίση. Ενα μικρό ατύχημα μέσα στον ρου της Ιστορίας είναι όλο αυτό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν καταλαβαίνω τους ανθρώπους που έχασαν τη δουλειά τους. Είμαι βέβαιος ότι η Ελλάδα θα ανακάμψει. Από εκείνο που κινδυνεύετε είναι οι νεοναζί», λέει στα «ΝΕΑ» ο Κριστιάν Μπολτάνσκι, ενώ επιβλέπει τις τελευταίες λεπτομέρειες για τη νέα του εικαστική εγκατάσταση που έφτιαξε ειδικά για την Αθήνα και φιλοξενείται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών υπό την επιμέλεια της ιστορικού Τέχνης Μαριλένας Καρρά.

«Στη Γερμανία ο ναζισμός γεννήθηκε από την κρίση της δεκαετίας του ’30 και φοβάμαι μήπως συμβεί το ίδιο και στην Ελλάδα του σήμερα. Οι πολιτικοί δυστυχώς αποδεικνύονται αδύναμοι και εξαρτημένοι από συμφέροντα. Αντιθέτως, οι νεοναζί είναι δυνατοί και πολύ καλά πληροφορημένοι. Πείθουν τον κόσμο που έχει χρειάζεται μια λύση. Το πιο τρομερό από όλα όμως είναι ότι δεν διαφέρουν από εμάς. Δεν μπορούμε όμως να τον ξεχωρίσουμε και κατά συνέπεια δεν μπορούμε να τον αντιμετωπίσουμε και να προστατευθούμε από αυτόν», συνεχίζει ο γάλλος, πολωνικής καταγωγής, διεθνούς φήμης – αν και αυτοδίδακτος – εικαστικός δημιουργός, ενώ μας ξεναγεί στη νέα του δουλειά υπό τον τίτλο «Βλέμματα».

Σαράντα εννέα ζευγάρια μάτια αποτελούν τον κορμό της. Μάτια τυπωμένα σε λευκές μεταξωτές κουρτίνες που σχηματίζουν είκοσι τετράγωνα. Από την οροφή του κάθε τετραγώνου κρέμεται ένας γυμνός γλόμπος που βγάζει φως λιγοστών κεριών. Και ένας ανεμιστήρας που επιτρέπει στα βλέμματα να κυματίζουν.

«Θέλησα να φτιάξω το πορτρέτο των Αθηναίων, ως φόρο τιμής στους ανθρώπους της πόλης που με κάλεσαν», εξηγεί ο 69χρονος Κριστιάν Μπολτάνσκι το σκεπτικό της εγκατάστασης που έφτιαξε μέσα από 100 φωτογραφίες ταυτότητας, τις οποίες συγκέντρωσε επί τούτου η Στέγη. «Η επιλογή αφέθηκε στην τύχη», συνεχίζει και επισημαίνει ότι έχει επαναλάβει ανάλογο εγχείρημα μόνο μια φορά με φωτογραφίες επιζώντων του Ολοκαυτώματος. «Hταν όμως πολύ διαφορετική εμπειρία, διότι δεν επρόκειτο για τυχαίους ανθρώπους».

Η περιήγηση ανάμεσα στις υποφωτισμένες κουρτίνες αποτελεί ξεχωριστή εμπειρία. Στην αρχή αναρωτιέσαι αν μπορείς να διακρίνεις το βλέμμα κάποιου γνωστού σου. Εν συνεχεία αρχίζεις να παρατηρείς τα μάτια – όλα σε άσπρο – μαύρο – και να σκέφτεσαι ποιοι είναι όλοι αυτοί που μοιάζουν να σε καρφώνουν καθώς τους προσπερνάς. Και κάποια στιγμή, όπως οι κουρτίνες τρεμοπαίζουν στο αεράκι του ανεμιστήρα θυμίζουν φαντάσματα που έχουν ξυπνήσει από λήθαργο. «Το καλό έργο τέχνης έχει πολλές αναγνώσεις», λέει ο πολυβραβευμένος καλλιτέχνης που έχει στο βιογραφικό του περισσότερες από 150 εκθέσεις σε όλον τον κόσμο, παρουσιάζοντας έργα της πολύπλευρης δραστηριότητάς του καθώς, εκτός από τις φωτογραφικές εγκαταστάσεις, ασχολείται με τη γλυπτική, το βίντεο και τη ζωγραφική.

«Μπορείτε να το δείτε και ως ένα ποτάμι που οδηγεί προς τον θάνατο. Προσωπικά με ενδιέφερε να φτιάξω το πορτρέτο των Αθηναίων με τρόπο συναισθηματικό, γι’ αυτό και θέλησα οι επισκέπτες να μη βρίσκονται απέναντι από το έργο, αλλά μέσα στο ίδιο το έργο. Κι αν με ρωτήσετε αν τελικά το πορτρέτο αυτό δείχνει τους αθηναίους όμορφους, άσχημους ή θλιμμένους, θα σας απαντήσω ότι τους δείχνει ανθρώπινους και εύθραυστους».

Κάπου στο βάθος διακρίνονται κόκκινες λωρίδες φωτός. Είναι δώδεκα πινακίδες με κόκκινους ψηφιακούς τεράστιους αριθμούς. Ακίνητοι και αινιγματικοί, αλλάζει μόνο το τελευταίο ψηφίο. «Είναι τα λεπτά της ζωής δώδεκα τυχαίων ανθρώπων. Κάποιο ίσως κάποια στιγμή σταματήσει η καταμέτρηση ακόμη και κατά τη διάρκεια της έκθεσης. Ποτέ δεν ξέρεις πότε θα έρθει ο θάνατος», παρατηρεί ο καλλιτέχνης για τα χρονόμετρα που αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της έκθεσης μαζί με δύο ύψους πέντε μέτρων που μετρούν τα λεπτά της ζωής του ίδιου, ο οποίος μάλιστα την έχει πουλήσει – τη ζωή του – σε έναν εκκεντρικό αυστραλό συλλέκτη και γι’ αυτό κάμερες έχουν στηθεί στο ατελιέ του στο Παρίσι και μεταδίδουν τις εικόνες απευθείας σε ένα σπήλαιο στην Τασμανία, κατ’ επιλογήν του συλλέκτη.

Κι ο ήχος; Ενα ρυθμικό μπιτ που ακολουθεί κάθε μας βήμα; Δεν είναι παρά χτυποκάρδια που έφερε στην Αθήνα από τη συλλογή των 70.000 και πλέον παλμών που διαθέτει ο καλλιτέχνης και φυλάσσει στο ιαπωνικό νησί Τεσίμα.

«Κάθε καρδιοχτύπι είναι μοναδικό, όπως μοναδικό είναι και το δακτυλικό αποτύπωμα», εξηγεί ο Κριστιάν Μπολτάνσκι. «Θέλησα λοιπόν να συγκεντρώσω όσα περισσότερα μπορώ διότι θεωρώ ότι είναι σημαντικός για τον πολιτισμό μας ο αγώνας κατά του θανάτου. Ετσι στο πλαίσιο ενός έργου που μου ζητήθηκε πριν από πέντε χρόνια αποφάσισα να δημιουργήσω αυτή τη συλλογή».

Οσοι μάλιστα θελήσουν να προσθέσουν το δικό τους καρδιοχτύπι στη συλλογή-αρχείο του Κριστιάν Μπολτάνσκι δεν θα έχουν παρά να απευθυνθούν στον  «γιατρό» της Στέγης που  θα ηχογραφεί με στηθοσκόπιο τους χτύπους της καρδιάς των επισκεπτών, οι οποίοι μάλιστα θα φεύγουν με ένα CD στο οποίο θα είναι καταγεγραμμένο το καρδιοχτύπι τους.

Τι είναι τελικά αυτό που θέλει να πει ο Κριστιάν Μπολτάνσκι; «Με ενδιαφέρει η συλλογική μνήμη και το εύθραυστο της ανθρώπινης φύσης. Για μένα η τέχνη είναι ο δικός μου τρόπος να μιλήσω για τη ζωή».