Αγαπούν την Αντζι, ψηφίζουν τη Μέρκελ

Ενα πρωί, οι άνθρωποι που έβγαιναν βιαστικοί από τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό του Βερολίνου ανέκοψαν το βήμα τους. Ενα γιγάντιο διαφημιστικό πλακάτ, 80 μέτρα μήκος, 20 μέτρα ύψος, κάλυπτε τον ορίζοντα. Το αποτελούσαν εκατοντάδες μικρές εικόνες που σχημάτιζαν μία: δύο χέρια ενωμένα σε σχήμα ρόμβου. Στη γωνία, με διακριτικά στοιχεία ήταν τυπωμένα τρία γράμματα: CDU, τα αρχικά του κόμματος που επρόκειτο να κερδίσει τις εκλογές. Τίποτε άλλο.

Τα χέρια ήταν κάπως παχουλά, χωρίς κανένα κόσμημα, με κοντοκομμένα νύχια, δίχως υποψία περιποίησης και τα δάχτυλα ακουμπούσαν συμμετρικά, ο αντίχειρας στον αντίχειρα, ο δείκτης στον δείκτη και ούτω καθ’ εξής. Τα χέρια της Μέρκελ ήταν αμέσως αναγνωρίσιμα. Οπως και το πολιτικό μήνυμα της αφίσας. Τα χέρια δεν έδειχναν προς κάποια κατεύθυνση, εμπρός ή επάνω, όπως κάνουν συνήθως τα χέρια των πολιτικών. Απλώς αναπαύονταν καθησυχαστικά, το ένα στο άλλο. Η φράση που τα εξηγούσε όλα σε μια άλλη, ξεχωριστή αφίσα – «Η Γερμανία βρίσκεται σε καλά χέρια» – ήταν μάλλον περιττή.

Επρόκειτο για μια μεγαλοφυή διαφημιστική ιδέα. Και συνόψιζε, νομίζω, με τον καλύτερο τρόπο τα μυστικά των πολυσυζητημένων γερμανικών εκλογών που έκαναν τη Γερμανία να πλήττει, αλλά την υπόλοιπη Ευρώπη να κρατά την ανάσα της με αγωνία.

Το πρώτο μυστικό των εκλογών ήταν η Μέρκελ η ίδια. Το 40% των ψηφοφόρων του κόμματός της δήλωσε στα exit polls ότι το πρώτο και κύριο κριτήριο της επιλογής του ήταν εκείνη. Και όταν το βράδυ της Κυριακής, μόλις τα πρώτα επίσημα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν τα exit polls, στα γραφεία του κόμματος την υποδέχθηκαν σαν αληθινή ροκ σταρ, με χορευτικούς ρυθμούς, το πλήθος φώναζε ρυθμικά το όνομά της – «Αν-τζι, Αν-τζι» -, τα ηγετικά στελέχη δίπλα της επί σκηνής παραληρούσαν και χόρευαν, εκείνη στεκόταν ακίνητη, με ένα πλατύ χαμόγελο ευτυχίας, με τα χέρια ενωμένα σε ρόμβο, αμήχανη, άχαρη σχεδόν.

Αυτή η έλλειψη χάρης, χαρίσματος, ρητορικής δεινότητας ή πολιτικής γοητείας είναι, κατά κάποιον τρόπο, το μυστικό της επιτυχίας, αυτή τη φορά μιας εξαιρετικής ευφυΐας και μεθοδικότητας γυναίκας. Λιτή στην προσωπική της ζωή, αυστηρή, βαρετή, είναι το ιδανικό πρότυπο της μητέρας, της mutti, που ενσαρκώνει το γερμανικό νόημα της ζωής – σύμφωνα με το οποίο η ζωή είναι μια σειρά από υποχρεώσεις, τις οποίες πρέπει να διεκπεραιώνεις αγόγγυστα και με καλή διάθεση.

Στις δύο προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις που είχε δώσει ως επικεφαλής της union, ήταν το κόμμα που κέρδιζε. Η ίδια η Μέρκελ ήταν, με το άχαρο στυλ της, μάλλον ένα ντεζαβαντάζ. Γι’ αυτό και τόσο το 2005 όσο και το 2009 τα αποτελέσματα της κάλπης ήταν χειρότερα των προβλέψεων, οι νίκες της μικρότερες του αναμενομένου. «Είναι μύθος», έλεγε το πρωί της Δευτέρας ο επικεφαλής ενός από τα μεγάλα ινστιτούτα δημοσκοπήσεων της χώρας, «ότι η προσωπικότητα του ηγέτη δεν παίζει ρόλο στις επιλογές των ψηφοφόρων». Και αυτή τη φορά, στη συγκεκριμένη συγκυρία, η δύναμη της Μέρκελ ήταν μεγαλύτερη από τη δύναμη του κόμματός της. Γι’ αυτό και το τελικό αποτέλεσμα ήταν πολύ καλύτερο από τα πιο αισιόδοξα προγνωστικά.

Αλλά γιατί; Την απάντηση την έδωσε το πρωί της Δευτέρας των εκλογών ένας άλλος δημοσκόπος (όπως οι ηγέτες των κομμάτων που επιτυγχάνουν την είσοδό τους στη Βουλή συγκεντρώνονται στο πλατό της τηλεόρασης, δύο ώρες αφού κλείσουν οι κάλπες, απαντούν αδιαμαρτύρητα στις ερωτήσεις δύο δημοσιογράφων και συνομιλούν ήρεμα μεταξύ τους, έτσι και οι επικεφαλής των εταιρειών δημοσκοπήσεων δίνουν όλοι μαζί μια συνέντευξη Τύπου το πρωί της Δευτέρας, όλοι μαζί, παρουσιάζουν τα στοιχεία τους, εξηγούν τα λάθη τους, αναλύουν τα μυστικά της κάλπης). Είπε, λοιπόν, ότι οι Γερμανοί ψήφισαν με θετική διάθεση, λόγω του θετικού οικονομικού κλίματος, όχι για να αλλάξουν κάτι, μα για να μην αλλάξει τίποτε. Και ένας σοβαρός αναλυτής πρόσθεσε: «Με θετική διάθεση αλλά και με έναν υπόγειο φόβο, που ζητούσε παρηγοριά, εγγυήσεις και προστασία, και τα έβρισκε ιδανικά στα χέρια της Μέρκελ». Και αυτό είναι το δεύτερο μυστικό των εκλογών της περασμένης Κυριακής. Η ψήφος της Κυριακής ήταν η ψήφος μιας χώρας που υπογείως, ανομολόγητα, φοβάται το εύθραυστο της ευημερίας της.

Παρασκευή απόγευμα στην Αλεξάντερπλατς, ο χαρισματικός Γκρέγκορ Γκίζι, μόνος στη σκηνή υπό βροχήν, μιλούσε στην τελευταία συγκέντρωση της Αριστεράς, στο Βερολίνο. «Η Γερμανία», εξηγούσε, «έχει τεράστιο εμπορικό πλεόνασμα, εξάγει προϊόντα σε όλον τον κόσμο, αλλά ταυτόχρονα εισάγει τριτοκοσμικές συνθήκες εργασίας. Η Γερμανία έχει χαμηλότερους μισθούς από την Ελλάδα, την Κύπρο, την Πορτογαλία. Εκατομμύρια εργαζόμενοι απασχoλούνται σε micro-jobs, οι μεγάλες επιχειρήσεις δεν προσλαμβάνουν εργάτες, νοικιάζουν κακοπληρωμένους ανασφάλιστους εργάτες από τις εταιρείες ενοικίασης εργατικών χεριών».

Αν έχει δίκιο, τότε γιατί οι ψηφοφόροι ψήφισαν με τόσο θετική διάθεση την Κυριακή; Και τι ακριβώς φοβάται η Γερμανία;

Στα γραφεία των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» στο Βερολίνο, ο πολύπειρος ανταποκριτής της εφημερίδας Κουέντιν Πιλ υποστηρίζει ότι το αληθινό θέμα των γερμανικών εκλογών ήταν αυτό που σχεδόν δεν συζητήθηκε καν: Η Ευρώπη, το ευρώ, η κρίση της ευρωζώνης, η κατάσταση στις χώρες της περιφέρειας.

Η Μέρκελ επεδίωξε συστηματικά να κρατήσει το θέμα εκτός συζήτησης και έδινε γενικές, αόριστες απαντήσεις όταν τη ρωτούσαν. «Θα δούμε, είναι νωρίς ακόμη…». Αφενός ήθελε να έχει τα χέρια της λυμένα. Αφετέρου δεν ήθελε να χύσει νερό στον μύλο του ακροδεξιού, εθνικιστικού νέου κόμματος AfD – κάτι σαν «Ανεξάρτητοι Γερμανοί» – που κατέβαινε με σύνθημα την απαλλαγή της Γερμανίας από τους αδύναμους εταίρους της στο ευρώ. «Από την εποχή του Αντενάουερ και του Στράους το δόγμα είναι πως δεν πρέπει ποτέ ξανά να επιτραπεί στη Γερμανία η άνοδος ενός κόμματος στα δεξιά της Ενωσης». Η Μέρκελ γνώριζε το μάθημά της.

Αλλά και οι Σοσιαλδημοκράτες άργησαν πολύ να εγγράψουν το θέμα Ευρώπη στην ατζέντα τους. Μόνο τις τελευταίες δέκα ημέρες ο Πέερ Στάινμπρουκ έδινε έμφαση στα θέματα της ευρωπαϊκής πολιτικής. Έως τότε το SPD κατηγορούσε τη Μέρκελ ότι η διστακτικότητά της και η επιμονή της στη λιτότητα θα κοστίσει τελικά στον γερμανό φορολογούμενο περισσότερα. Οτι κρύβει την αλήθεια από τους ψηφοφόρους, δεν τους λέει ότι αργά ή γρήγορα θα υποχρεωθεί να δώσει και άλλα χρήματα στους Ελληνες ή να διαγράψει μέρος του χρέους τους. Επαιζε δηλαδή με τις κλασικές φοβίες. Μόνο στην τελική ευθεία προς την κάλπη ο τόνος άλλαξε και ο Στάινμπρουκ διαφωνούσε θετικά με τη Μέρκελ, προτείνοντας ανάπτυξη αντί λιτότητας και σχέδιο Μάρσαλ αντί τρόικας. Κάποιοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι έφτιαχνε με αυτόν τον τρόπο τη γραμμή άμυνάς του ενόψει των διαπραγματεύσεων για μια κυβέρνηση μεγάλου συνασπισμού των Σοσιαλδημοκρατών με τους Χριστιανοδημοκράτες, ο οποίος έμοιαζε όλο και πιο πιθανός όσο οι εκλογές πλησίαζαν. Και τον οποίο δήλωνε ότι προτιμά μια ευκρινής πλειοψηφία της κοινής γνώμης.

Ευρώπη, η κόκκινη γραμμή
Στα think tanks που συνδέονται με το SPD ήταν κοινό μυστικό. Η Ευρώπη ήταν η μόνη αποδοτική κόκκινη γραμμή που το κόμμα μπορούσε να προβάλει στις διαπραγματεύσεις με τη θριαμβεύτρια των εκλογών. «Χαλάρωση της λιτότητας, πρώτα στο εσωτερικό της Γερμανίας, με ένα μεγάλο πρόγραμμα επενδύσεων στις υποδομές, την παιδεία και την έρευνα, που θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας και άνοδο της εσωτερικής ζήτησης, η οποία θα ωφελήσει και όλη την ευρωζώνη, αφού η εξισορρόπηση Βορρά – Νότου θα γίνει με την αναπτυξιακή συμμετοχή και του Βορρά και όχι μόνο με την περιοριστική λιτότητα στον Νότο» – μου εξηγούσε τη γραμμή η Ντανιέλα Σβαρτς, του ινστιτούτου SWP.