Οι ήρεμες δυνάμεις του ελληνικού θεάτρου

Είναι λίγο υπεροπτικό – ας το ξεκαθαρίσουμε αυτό από την αρχή – να κάνουμε λόγο για αντίθεση δημοτικότητας και ικανότητας ή για «έκπληξη» αναφερόμενοι στη βράβευση ενός «άγνωστου» ηθοποιού. «Δεν μπορεί να τα ξέρει κανείς όλα», λέει με νόημα ο σκηνοθέτης Βασίλης Παπαβασιλείου, σχολιάζοντας την ενδεχόμενη άγνοια για τον Θέμη Πάνου. «Είναι ένας σπουδαίος αλλά μειονοτικός ηθοποιός, γιατί κάνει μόνο θέατρο και μάλιστα στα ελληνικά. Χρειάζεται εξήγηση που η τέχνη του από θριαμβεύουσα στα μέσα και τα τέλη του 19ου αιώνα, με φήμη, σταρ και ντίβες, έγινε μειονοτική; Μεσολάβησε ο κινηματογράφος, η τηλεόραση – η τελευταία, ένας μηχανισμός γνωστοποίησης. Ο Θέμης όμως λειτουργεί τα τελευταία τριάντα χρόνια σε ένα άλλο επίπεδο, ασκητικό».

Ο ίδιος τον γνώρισε στο Εθνικό Θέατρο, 13 χρόνια πριν, σε έναν «Οιδίποδα Τύραννο» που ταξίδεψε εκτός συνόρων. «Θυμάμαι κριτική στους “Νιου Γιορκ Τάιμς” για την επίδοσή του στο Κολοσσαίο», λέει ο σκηνοθέτης. «Αρα δεν εκπλήσσει που τον ανακαλύπτουμε μέσω Βενετίας. Είναι μοίρα των μικρών κρατών να μαθαίνουν τους ανθρώπους τους επανεισαγόμενους».

Εδώ ο ίδιος ο πρωταγωνιστής του «Miss Violence», ο τούρκος διπλωμάτης Οσμάν Μπέης της «Πολίτικης Κουζίνας», ο ηθοποιός που έχει συνεργαστεί με πλήθος σκηνοθετών και ο συγγραφέας ενός μικρού βιβλίου, αναρωτιέται αν το επίθετο «αθόρυβος» είναι και τόσο κατάλληλο. «Μα δουλειά μου δεν είναι ο θόρυβος. Ο ηθοποιός εργάζεται στη σιωπή. Πρέπει να είμαι σπίτι μου, να μελετάω, να διαβάζω. Δουλεύω όμως τριάντα χρόνια, κάνω “θόρυβο” στους συναδέλφους μου, είμαι ζωντανός στον χώρο μου. Αν μιλάτε για τους καταναλωτές πολιτιστικών προϊόντων, αν με αναγνωρίζουν στον δρόμο, σύμφωνοι. Ηθοποιός όμως σημαίνει να ερμηνεύεις σύνθετα νοήματα σε μια σκηνή. Θέλει δουλειά αυτό. Δεν έχω χρόνο να τα κάνω και τα δύο».

Εχει τύχει ακόμα και να αρνηθεί ευγενικά μια συνέντευξη ή φωτογράφιση λόγω του χρόνου που περιγράφει. Μεγαλύτερη, εξάλλου, προβολή από την ίδια τη σκηνή δεν υπάρχει. Το φετινό καλοκαίρι με τον «Αγαμέμνονα» έχει εκτεθεί εξήντα σχεδόν φορές σε όλη την Ελλάδα για χάρη τριάντα ή σαράντα χιλιάδων θεατών συνολικά – και αυτό είναι το πρόγραμμά του εδώ και τρεις δεκαετίες. Εχει κάνει 75 παραγωγές και δύο μεγάλες περιοδείες (με το Εθνικό) ώς την άκρη του κόσμου. Πιστεύει ότι κάτι παραπάνω για την προβολή του θα ήταν σόλοικο. Μετά τη βράβευσή του στη Βενετία, πέρασε δυο ημέρες που ήταν και κάπως «πιεστικές». Δεν τον άλλαξαν όμως. Την προηγούμενη είχε πάει στο θέατρο για δουλειά, την επόμενη το ίδιο. «Με συγχωρείτε», λέει, «αλλά από πού θα ζήσω εγώ;».

Τις ίδιες απόψεις μοιράζονται και άλλοι συνάδελφοι που δεν εξαργυρώνουν προσωπικές ατυχίες, σπιρτόζικες απόψεις ή όσα συμβαίνουν στο κρεβάτι τους. Η ηθοποιός Αγλαΐα Παππά εξηγεί ότι η δημοσιότητα εξαρτάται από την ιεράρχηση που της επιφυλάσσεις. «Αν με ρωτούσατε για τις αγωνίες μου, θα σας έλεγα για τους εφιάλτες πριν από τις πρεμιέρες», λέει, «για την αμηχανία πριν από κάθε νέα πρόβα, για τη συναίσθηση των αδυναμιών μου. Για την επιθυμία να είμαι καλή και να δουλέψει η παράσταση». Αν την αναγκάσεις να αναφέρει κάποιο της «κατόρθωμα» που δεν ακούστηκε όσο άξιζε, θα θυμηθεί την περίοδο 2001-2002, όταν ύστερα από ένα διάστημα ως «Μόλι Μπλουμ» του Τζόις οργάνωσε μια ευρωπαϊκή περιοδεία του μονολόγου. Εστειλε το υλικό σε φεστιβάλ που βρήκε στο Internet, τη δέχθηκαν δώδεκα, πήγε στα οκτώ ταξιδεύοντας με τον φωτιστή της και μια βαλίτσα και γύρισε με ένα βραβείο ερμηνείας στη Μόσχα και άλλο ένα στο Βρότσλαφ, στο Στούντιο Γκροτόφσκι. «Σχεδόν κανείς», λέει, «δεν ασχολήθηκε με όλο αυτό».

Ο Ακύλλας Καραζήσης παρατηρεί ότι η σχέση ηθοποιού και διασημότητας δεν είναι αναγκαστική. Σε ένα σωρό ταινίες του ανεξάρτητου κινηματογράφου βλέπει ηθοποιούς που του αρέσουν, αλλά δεν τους ξέρει – και δεν πειράζει. «Το “αθόρυβο” για το οποίο μου μιλάτε είναι αυτονόητο», λέει, «η ύπαρξή του δεν συνιστά αδικία. Δουλειά μου δεν είναι να ξέρουν ποιος είναι ο Καραζήσης, ούτε θέλω να πουλήσω τον εαυτό μου σαν προϊόν. Ολα αυτά είναι επιλογές και ο Θέμης είναι μια καθαρή τέτοια περίπτωση. Αδικία θα ήταν να μην έχει δουλειά. Η μόνη πραγματική σειρήνα εξάλλου είναι το χρήμα που πια δεν υπάρχει».  

Υπάρχουν πάντως και εκείνοι που έχουν απολαύσει το μερίδιό τους στη δημοσιότητα, πλέον όμως βασίζονται στις ικανότητές τους. Η Φιλαρέτη Κομνηνού δικαιούται να πιστεύει ότι σήμερα ένας ηθοποιός με αγωνία για την προβολή του ενδέχεται «να αναλωθεί στο μάρκετινγκ, να ξοδευτεί σε γυροβολιές σε στέκια και παρέες “καλλιτεχνικές”, να διοχετεύει ενέργεια στην κολακεία ισχυρών». Το θέμα ωστόσο είναι πόσο και πώς θα υπάρξει σε αυτόν τον χώρο. Η διασημότητα «είναι σαν μια μάσκα που καμιά φορά κατατρώει το πρόσωπο αυτού που τη φοράει», λέει: «Αν της παραδοθείς, μπορεί να σε διαβρώσει, να σε κάνει σαχλό, γελοίο νάρκισσο. Εγώ γνωρίστηκα μαζί της σε μια ηλικία που οι παρενέργειές της ευτυχώς δεν με άγγιξαν. Τη χάρηκα, δεν λέω, αλλά δεν επέτρεψα να εισβάλλει και στη ζωή μου». Γιατί μπορεί να σου φερθεί καλά, μπορεί και όχι: «Το ότι έλαβα μέρος σε ένα παγκόσμιο συνέδριο για το αρχαίο δράμα στο Πανεπιστήμιο UNAM του Μεξικού με κορυφαίους ελληνιστές, δείχνοντάς τους βιντεοσκοπημένο υλικό των μαθημάτων μου που τους ενθουσίασε και με κάλεσαν και την επόμενη χρονιά, νομίζω ότι πέρασε στα ψιλά».

Κινούμενη στο ίδιο μήκος κύματος, η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη πιστεύει ότι «οι συνάδελφοι που δημιουργούν θόρυβο μάλλον το κάνουν λόγω ανασφάλειας, νομίζοντας ότι έτσι θα είναι στο επίκεντρο. Σαν να μην υπάρχει αυτοεκτίμηση». Στο κάτω κάτω μπορεί κανείς να προστατεύσει την προσωπική του ζωή. Η ίδια δεν αγαπά το κομμάτι της προώθησης της δουλειάς της, γνωρίζει όμως ότι μέσα σε μια πληθώρα γεγονότων οφείλει να το κάνει. Οχι ότι δεν έχει κάνει και πράγματα που θα άξιζαν περισσότερη προβολή: «Η περιοδεία που κάναμε μεταξύ 1997-99 με το Εθνικό σε Αμερική, Αυστραλία, Ιαπωνία, ενώ είχε μια θριαμβευτική πορεία, στην Ελλάδα δεν έτυχε αντίστοιχης κάλυψης».

Ο νεότερος Μάκης Παπαδημητρίου, επίσης γνωστός για τη δουλειά του και μόνο, πιστεύει ότι η δημοσιότητα που έρχεται μέσα από την εργασία είναι επιθυμητή. «Η δημοσιότητα που έρχεται τηλεφωνώντας σε έναν δημοσιογράφο για να με φωτογραφίσει την ώρα που κάνω βουτιές δεν ξέρω σε ποιον αφορά». Το άγχος επίσης της αναγνώρισης δεν είναι ίδιον μόνο των ηθοποιών. «Είναι άλλο όμως να είσαι γνωστός επειδή είσαι καλός και άλλο να θεωρείσαι καλός επειδή έγινες γνωστός». Και είναι ίσως αυτές οι αντιθέσεις που τον κάνουν, όταν ερωτάται για τον κανόνα μεταξύ δημοφιλίας και ικανότητας, να απαντάει μεταξύ αστείου και σαρκαστικού: «Υπάρχει και είναι απλός: ξανθός, μελαχρινός, ψηλός, όμορφος και διάσημος ίσον κακός ηθοποιός. Ενώ κοντός, άσχημος, ξανθός, καστανός ή φαλακρός, που δεν τον ξέρει κανείς, ίσον καλός. Επίσης οι Αεκτζήδες είναι κατά γενική ομολογία καλύτεροι, όπως και όσοι δεν έχουν καταγωγή από την Πελοπόννησο. Εκείνοι που οδηγούν μοτοσικλέτα επίσης».

Σοβαρά τώρα, όπως παρατηρεί ο Βασίλης Παπαβασιλείου, «μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα οι άνθρωποι του θεάτρου γίνονταν γνωστοί μέσα από την τέχνη τους: ο Βεάκης, ο Δενδραμής, η Παξινού, ο Παντόπουλος». Μεταπολιτευτικά, λέει ο σκηνοθέτης, τα επιχορηγούμενα θέατρα και η κληρονομιά τους συνέβαλαν ώστε να αναδειχτούν ηθοποιοί όπως ο Κουρής, ο Λούλης, η Μουτούση, όπως έκαναν και οι προσπάθειες του Χουβαρδά στο Εθνικό. «Στο μεταξύ όμως υπήρχε και ένα εμπορικό σύστημα βασισμένο στο τηλεοπτικό κεφάλαιο. Με τη βοήθεια της τηλεόρασης φτιάχτηκε και ένας θίασος που εξαργύρωσε αυτές τις περγαμηνές».

Πολλοί επίσης «αθόρυβοι» λείπουν και από αυτές τις γραμμές χωρίς να φταίνε: ο Χρίστος Στέργιογλου, η Αννα Μάσχα, ο Κώστας Μπερικόπουλος, ο Αργύρης Ξάφης, ο Δημήτρης Ημελλος, η Ολια Λαζαρίδου, ο Μανώλης Μαυροματάκης και πολλοί ακόμα. «Δεν είναι μόνο δικό μου αυτό το βραβείο», λέει ο Θέμης Πάνου. «Εγώ κοπίασα στην ταινία, σκέφτηκα πώς θα το παίξω. Ολα αυτά όμως τα έκανα και με την εμπειρία που απόκτησα. Παρακολουθώντας τους συναδέλφους, ακούγοντάς τους, την κριτική τους. Με αυτή την έννοια, η διάκριση ανήκει στο σινάφι. Μπορώ να σας δώσω μια λίστα εκατό ονομάτων με όσους και όσες θα μπορούσαν να είναι σήμερα στη θέση μου».

Η δικαίωσή τους δεν είναι φλας και εξώφυλλα. «Είμαστε μικρή χώρα», λέει ο Παπαβασιλείου, «τα καλά και τα κακά κυκλοφορούν. Δεν είναι και τόσο μεγάλο θέμα η προβολή σε πληθυσμό δέκα εκατομμυρίων. Η ψευδαίσθηση της προβολής, το ελληνικό “ψευδο-Χόλιγουντ” τελείωσε μαζί με την Ελλάδα που ξέρουμε». «Η απόλυτη αναγνωρισιμότητα εξάλλου», λέει ο Καραζήσης, «καταστρέφει κάτι από την ουσία της δουλειάς του ηθοποιού που, όπως και οι λογοτεχνικοί ήρωες, υπάρχει γιατί δεν μπορείς να τον φανταστείς 100%». «Αλλοτε είναι τα βραβεία, το χειροκρότημα, ένα βλέμμα ή μια λέξη μετά την παράσταση, η αποδοχή από τους συναδέλφους, η εμπιστοσύνη του σκηνοθέτη. Αυτά δίνουν μια σχετική  ικανοποίηση. Αλλωστε η δουλειά στο θέατρο είναι εφήμερη, παραμένει μόνο στη μνήμη εκείνων που την είδαν», λέει η Παππά. «Εγώ έχω ένα βραβείο», λέει ο Θέμης Πάνου, «στη δουλειά μας όμως δεν ξέρεις αν αύριο θα εργάζεσαι. Δικαίωση λοιπόν είναι, σε κάπως καλές συνθήκες, του χρόνου να έχω δουλειά».