Το Μεσολόγγι του Κωστή Παλαμά

Είναι γλυκύ και ωραίο ένας ποιητής ή ένας πεζογράφος να συστήνει μια μεγάλη πόλη. Αλλά είναι ακόμη πιο συγκινητικό ένας σπουδαίος δημιουργός να συστήνει μια μικρή πόλη ή ένα χωριό. Αν λοιπόν ο Κ. Π. Καβάφης γνωρίζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό την Αλεξάνδρεια, ο Κωστής Παλαμάς κάνει το Μεσολόγγι κάτι περισσότερο από οικείο σε όλους τους Ελληνες. Και οι διαφορές που υπήρχαν ανάμεσα στον Καβάφη και στον Παλαμά όσο ζούσαν (είναι γνωστές και δεν χρειάζεται να τις επαναλάβουμε) δεν μας εμποδίζουν να σκεφτόμαστε και τις δύο πόλεις ως πόλεις του μύθου.

Μπορεί το Μεσολόγγι να προβάλλει μέσα από τον χρόνο φορτωμένο με Ιστορία – αλλά και με πoια γωνιά της Ελλάδας δεν συμβαίνει, περισσότερο ή λιγότερο, κάτι αντίστοιχο; -, η ύπαρξη όμως του Παλαμά και το έργο του «κωδικοποιούν» την παρουσία αυτής της πόλης με τον έξοχο τρόπο που απαθανάτισε ο Παντελής Πρεβελάκης το Ρέθεμνος, γράφοντας: «Να κάνουμε το Ρέθεμνος σημάδι γνωριμίας μας στον κάτω και τον πάνω κόσμο».

Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν η προγονική και οικογενειακή ρίζα του Κωστή Παλαμά συνιστά μια μεγαλογενιά του Μεσολογγίου, που περιέλαβε στους κόλπους της όχι μόνο σημαντικούς ανθρώπους των γραμμάτων αλλά και ανθρώπους που υπηρέτησαν με φανατισμό την πατριωτική ιδέα. Αποτελεί μέγιστο κεφάλαιο της ιστορίας του Μεσολογγίου η ενεργός συμμετοχή των Παλαμάδων στην πολυθρύλητη «έξοδο» της πόλης τους.

Ο «δικός» μας Παλαμάς θα γεννηθεί στην Πάτρα το 1859, αλλά σε ηλικία επτά χρονών, έχοντας χάσει και τους δύο γονείς του, θα φθάσει στο Μεσολόγγι και θα ανατραφεί μέσα σε συγγενικό περιβάλλον με κηδεμόνα τον ελληνιστή και φιλόσοφο θείο του, τον Δημήτριο Παλαμά. Η «μοίρα», που έχει οργανώσει την είσοδό του στη ζωή, φαίνεται να έχει ήδη χαράξει και τη συνέχειά της.

Το πρώτο συνθετικό του ποίημα με τον τίτλο «Μισολόγγι» που εκδίδεται το 1878, αν και είναι δεκαεννέα μόλις χρονών, περιλαμβάνει ανάμεσα σε τέσσερις ενότητες και την ενότητα «Τα τραγούδια της πατρίδας μου», εμπνευσμένη από τον γενέθλιο χώρο, τις λαϊκές παραδόσεις και το δημοτικό τραγούδι. Αμφιβάλλει κανείς αν το έργο του Παλαμά, στο σύνολό του, θα είχε ως θεματολογία, τουλάχιστον αυτή που ανέπτυξε μεταγενέστερα σε πλήθος έργων του ώστε να χαρακτηρίζεται αδιαφιλονίκητα ως εθνικός ποιητής, σε περίπτωση που δεν είχε ζήσει τα κρίσιμα χρόνια της παιδικής και της εφηβικής του ηλικίας στο Μεσολόγγι; Οι δεσμοί του μάλιστα με την πόλη αυτή θα επισφραγιστούν με ακόμη ένα γεγονός. Το 1887, σε ηλικία είκοσι οκτώ χρονών, θα παντρευτεί τη Μαρία Βάλβη, κόρη αρχοντικής μεσολογγίτικης οικογένειας.

«ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΕΘΝΑΡΧΗΣ». Το ποίημά του «Δόξα στο Μισολόγγι», το απαγγελμένο από τον ίδιο τον ποιητή το 1926 στην 100ή επέτειο της εξόδου του Μεσολογγίου, κλείνει με τους στίχους: «Μισολόγγι. Χαρά της Ιστορίας, γη απαγγελμένη. Πάνε εκατό χρόνια/ κι ας πάνε. Η θύμηση άχρονη μπροστά σου θα γονατίζει». Το ποιητικό όμως μεγαλείο του Παλαμά, ο αναμφισβήτητος εθνικός τόνος του οποίου θα έπρεπε να κρατάει επιφυλακτικούς, αν όχι εχθρικούς, τους ιδεολογικούς του αντιπάλους, το αναγνωρίζεις στην κρίση ενός μεγάλου κριτικού της λογοτεχνίας, του κομμουνιστή Μάρκου Αυγέρη που γράφει: «Ο Παλαμάς ανήκει στους μεγάλους πατέρες της πνευματικής μας ζωής. Εθρεψε και θα θρέψει γενιές. Είναι ένας πνευματικός εθνάρχης, από τους πιο αυθεντικούς, ένας από τους μεγάλους χτίστες του σημερινού μας πνευματικού πολιτισμού. Ο Παλαμάς, που στάθηκε πάνω από μισό αιώνα ο πνευματικός φάρος αυτής της χώρας, θα εξακολουθήσει να είναι πάντα, με μερικά ζωτικά στοιχεία του έργου του, ενεργητική πνευματική δύναμη και για τους μελλούμενους καιρούς».

Δεν παραθέσαμε τυχαία το απόσπασμα του Μάρκου Αυγέρη. Από τα ποιήματα των «Ανάπαιστων», τα εμπνευσμένα από την αρχαιότητα, τη μεσαιωνική γραμματεία και το Βυζάντιο ώς την ενότητα «Πατρίδες», με τα ποιήματα τα αφιερωμένα στις πόλεις που γνώρισε και αγάπησε αλλά και σε άλλα μέρη του Ελληνισμού που με την φαντασία του οικειώθηκε, ο Παλαμάς διεκδικεί την ιδιότητα ενός οικουμενικού βεβαιότατα ποιητή αλλά με ρίζα απαρέγκλιτα εθνική. Μια ρίζα που συναντά τις ρίζες άλλων πολιτισμών σε σχέση με τις γλώσσες καθώς πηγαίνει τόσο βαθιά μέσα στον χρόνο ώστε γίνεται οδηγός για άλλης πνευματικής και ηθικής τάξης ανιχνεύσεις.

Συμπερασματικά θα έλεγε κανείς πως με όλο του το έργο ο Παλαμάς και κυρίως με τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» και τη «Φλογέρα του βασιλιά» επεδίωξε να αναθερμάνει τις ελληνικές συνειδήσεις και να τις συνεγείρει προβάλλοντας μεγάλες μορφές του παρελθόντος. Και με την προβολή επιπλέον εθνικών γεγονότων, που απηχούσαν ημέρες θριάμβου και δόξας, να ανυψώσει το ελληνικό φρόνημα που είχε δραματικά δοκιμαστεί με το 1897. Για να επιστρέψει ως ένας άλλος πολύπλαγκτος Οδυσσέας, με τους «Καημούς της λιμνοθάλασσας», στο αγαπημένο του Μεσολόγγι και στα παιδικά του χρόνια.