Η στράτευση, η σιωπή των ποιητών και ο Σεφέρης

Σε ένα δοκίμιό του που περιέχεται στο βιβλίο «The Redress of Poetry» (Faber and Faber, 1995) και που δημοσιεύτηκε μεταφρασμένο από τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου στο περιοδικό «Ποίηση» (τεύχος 9, 1997) με τίτλο «Ο ανορθωτικός ρόλος της ποίησης», ο Σέιμους Χίνι ξεκινάει με το ερώτημα του Πλάτωνα, με ποιο κοινωνικό έργο θεμελιώνει η ποίηση το δικαίωμά της για μια θέση στην πολιτεία. Και επικαλούμενος ποιητές και διανοουμένους από τον Γουάλας Στίβενς και τον Γέιτς μέχρι τον Μπόρχες και τον Σεφέρη, ανιχνεύει τον τυχόν κοινωνικό ρόλο του ποιητή, το ζήτημα της στράτευσης αλλά και της περίφημης σιωπής των ποιητών. Και παρά το γεγονός ότι ο ίδιος κάθε άλλο παρά αδιάφορος έμεινε στα τεκταινόμενα της εποχής του στην Ιρλανδία, αναγνωρίζει στην ποίηση «το θεμελιώδες δικαίωμα να ικανοποιείται από την ίδια την εφευρετικότητά της». Λέει συγκεκριμένα: «Για να το πω με τα λόγια του Γέιτς, η βούληση οφείλει να μην αντιστρατεύεται τη φαντασία. Και μολονότι κάτι τέτοιο μοιάζει με κοινοτοπία, σίγουρα αξίζει να το επαναλάβουμε τώρα, στο τέλος του αιώνα μας – ενός αιώνα που κυριαρχήθηκε από την πολιτική, τα μετααποικιακά κινήματα και τις ποικίλες γραφές της “άρσης της σιωπής”. Κάτω από τέτοιες, βέβαια, συνθήκες ευνόητα εκλήθη η ποίηση να εκφράσει τα καταπιεσμένα στοιχεία της εθνικής, της κοινωνικής, της σεξουαλικής ή της πολιτικής ζωής και να εξισώσει τον ανορθωτικό της ρόλο με την ανοιχτή καταγγελία και την ακτιβιστική ανάληψη δράσης κατά των κοινωνικών αδικιών. Μια αντίστοιχη, ωστόσο, επιλογή υποσκελίζει μιαν άλλη επιταγή: την επιταγή τού να ανορθώσουν οι ποιητές την ίδια την ποίηση για να την υπαγάγουν στη δική της διακεκριμένη σφαίρα – σφαίρα καθιερωμένης περιωπής και υψηλής γλωσσικής άσκησης».

Αρκετά χρόνια αργότερα όμως, το 2006, στη συλλογή του «District and Circle» δημοσίευσε το ποίημα «Του Γιώργου Σεφέρη στον Κάτω Κόσμο». Εκεί, σύμφωνα με τον ποιητή και μεταφραστή του συγκεκριμένου ποιήματος Χάρη Βλαβιανό, δείχνει να μέμφεται κάπως τον έλληνα ποιητή για το γεγονός ότι άργησε να σπάσει τη σιωπή του.

Λέει το ποίημα:

Εκείνη η πρασινάδα στα πόδια σου/

είναι ασφόδελος και σωστά/

αλλά γιατί σκέφτομαι τα seggans;/

και μια ανοιξιάτικη μέρα/

των δικών σου ημερών του 71:
ο Ποσειδώνας/

σηκώνοντας κύματα και αέρα/

γύρω από το ακρωτήριο του Σουνίου,
το ίδιο του το όνομα/

όλο θαλασσινή αύρα και βουητό
σπηλιάς,/

υπερβολικά εγκόσμιο, Γιώργο, για σένα/

που είσαι προσηλωμένος σε μια αλλόκοσμη σκηνή/

κάπου μόλις πέρα/

από την κορυφογραμμή, το μεταίχμιο/

της λησμοσύνης.

Αναθεματισμένο φως. Στο διάβολο
να πάει./

Κλείσε τα μάτια και συγκεντρώσου./

Οχι αγκάθινο στεφάνι, όχι σκήπτρο
από καλάμι/

ούτε αυλή του Ηρώδη, αλλά να!/

το βρήκες! Μια κάθοδος, ναι, στον Αδη:/

οι βελόνες/

που ο Πλάτων αναφέρει, η μοίρα
του τυράννου/

σε περικοπή που έμελλε να παραθέσεις:/

«τον έδεσαν χειροπόδαρα/

τον έριξαν χάμω και τον έγδαραν,/

τον έσυραν παράμερα τον καταξέσκισαν/

απάνω στους αγκαθερούς ασπάλαθους/

και πήγαν και τον πέταξαν στον Τάρταρο, κουρέλι»./

Και σχολιάζει ο Χάρης Βλαβιανός: «Το ποίημα αυτό συνομιλεί ευθέως με το τελευταίο που συνέθεσε ο Σεφέρης, το ευρύτατα σχολιασμένο “Επί ασπαλάθων”, το οποίο αν και γράφτηκε τον Μάρτιο του 1971, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο “Βήμα”, στις 23/9/71, τρεις ημέρες μετά τον θάνατό του, μεσούσης της δικτατορίας. Στηρίζεται σε μια περικοπή του Πλάτωνα (“Πολιτεία” 616, κ.ε.) που αναφέρεται στη μεταθανάτια τιμωρία του πατροκτόνου και αδελφοκτόνου τυράννου Αρδιαίου και είναι αναμφισβήτητα ένα από τα πλέον “πολιτικά” ποιήματα του Σεφέρη, αφού σ’ αυτό καταδικάζεται απροκάλυπτα το καθεστώς των απριλιανών συνταγματαρχών. Οπως ο Σεφέρης θυμάται “τον Αρδιαίο εκείνον” μέσω μιας λέξης “χαμένης στου μυαλού τ’ αυλάκια”, έτσι και ο Χίνι στοχάζεται τη δική του ιρλανδική ταυτότητα, φέρνοντας στον νου την κελτική λέξη seggan – σπαθόχορτο, ξιφάρα στα ελληνικά -, την οποία και αντιπαραθέτει με τις αντίστοιχες απονευρωμένες αγγλικές που επικρατούν στην καθημερινή ομιλία. Από την άσκηση βίας στο πολιτικό πεδίο μεταφερόμαστε σ’ εκείνη που επικρατεί στο γλωσσικό.

Στο ποίημα αυτό ο Χίνι συναντά, κατά τη γνώμη μου, όλους όσοι, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, αμφισβήτησαν την περίφημη σιωπή του Σεφέρη και έμμεσα φαίνεται να τον μέμφεται για την καθυστέρηση με την οποία αποφάσισε να τη σπάσει, με τη δήλωσή του το 1969. Ομως η τρυφερή αυτή αντιπαράθεσή του με τον έλληνα ποιητή δεν φανερώνει παρά πόσο βαθιά και ουσιαστική είναι η σχέση τους, σχέση που χωρεί και τη διαφωνία και την κριτική, χωρίς να αναιρεί τον θαυμασμό και την εκτίμηση».