Μαέστρος της μαγικής οθόνης

«Πολλοί λένε πως είμαι ψεύτης, άλλοι πως είμαι παραμυθάς – κι αυτοί όμως λένε παραμύθια. Τα μεγαλύτερα ψέματα που έχω πει τα έχω ακούσει από άλλα στόματα. Θα ‘θελα να τους διαψεύσω αλλά, καθώς είμαι ψεύτης, κανείς δεν θα με πίστευε». Ο Φελίνι ήταν μια μοναδική περίπτωση δημιουργού. Ηταν, εκτός από σκηνοθέτης, και ο πραγματικός σταρ των ταινιών του, με την κυριολεκτική έννοια του όρου. Τουλάχιστον την εποχή που οι ταινίες του μεσουρανούσαν. Ολοι γνώριζαν τον Φελίνι στα 60s, ακόμη κι ας μην είχαν δει καμία ταινία του. Και ο ίδιος, φυσικά, λάτρευε το ψέμα, μόνο που για τον Φελίνι η φαντασία, η εφευρετικότητα και το ψέμα αποτελούσαν απολύτως ταυτόσημες έννοιες. Και πριν ανακαλύψει το σινεμά ακόμα, είχε αφήσει μαρτυρίες αυτού του εικονοκλαστικού του ταλέντου μέσα από καρικατούρες, σκίτσα και χιουμοριστικούς πίνακες που σκάρωνε στην εφηβεία του – μιλάμε δηλαδή για ένα πραγματικό παιδί-θαύμα.

Χαζεύοντας σήμερα αυτά τα σχέδια, ανακαλύπτει κανείς εικόνες που ξεφεύγουν από τα τεχνικά όρια του σινεμά. Στ’ αλήθεια, κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πόσα χρήματα θα κόστιζε η «τέλεια» φελινική ταινία. Και πόσα χρόνια θα απαιτούσε η ολοκλήρωσή της. Η ζωή του ιταλού σκηνοθέτη σημαδεύτηκε από επιτυχίες (έξι Οσκαρ είχε στην κατοχή του, ένα εξ αυτών τιμητικό) και αποτυχίες (προς το τέλος της καριέρας του ελάχιστοι ήταν εκείνοι που δέχονταν να χρηματοδοτήσουν τις ταινίες του), η πορεία του όμως υπήρξε αμετάκλητη και οι παραχωρήσεις του μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού. Ο Φελίνι ήταν ο Φελίνι. Και δεχόσουν το έργο του όπως δεχόσουν και τον ίδιο.
Βεβαίως και είναι εξαιρετικά δύσκολο να παρακολουθήσεις την πορεία του Φελίνι μέσα από τις αυτοβιογραφικές του εξομολογήσεις: σπανίως συμβαδίζουν με τα λεγόμενα των φίλων του. Και αυτό γιατί ο Φελίνι «σκηνοθέτησε» τη ζωή του κατά φαντασία καλλιτεχνική. Σε συνεντεύξεις του με τον Κονστάντσο Κονσταντίνι παρουσιάζει τον εαυτό του σαν «δύσκολο παιδί, ατίθασο και αλητάκο», ενώ ο ίδιος ήταν γλυκός και ευγενέστατος με εξαιρετικούς βαθμούς. Περιλάμβανε μάλιστα «αυτοβιογραφικές αναφορές» σε ταινίες σαν το «Οκτώμισι» που απείχαν πολύ από την αλήθεια.

Αυτή που λένε «Γλυκιά ζωή»

Κάπως σαν και την «αλήθεια» των ταινιών του. Τι εννοώ; Εχω διαβάσει μυριάδες αναλύσεις για την «Dolce vita»! Εχω διαβάσει ότι αποτελεί θρησκευτική αλληγορία, ότι σατιρίζει τα ΜΜΕ αλλά και την ιταλική μπουρζουαζία, ότι απεικονίζει την αριστοκρατική νυχτερινή ζωή της Ρώμης των 60s, πως αποτελεί καμουφλαρισμένο κομμουνιστικό μανιφέστο αλλά – σύμφωνα με άλλους – και αποθέωση του μικροαστισμού. Και η ταινία μοιάζει να είναι όλα αυτά και τίποτε από αυτά την ίδια στιγμή. Μαγικό, έτσι; Στη «Γλυκιά ζωή», βέβαια, ο Φελίνι δεν απεικονίζει απλώς την κοινωνία της «ανέμελης παρακμής» στη Ρώμη της αρχής της δεκαετίας του ’60, αλλά και κάθε κοινωνία που συμπεριφέρεται αναλόγως. Το πρόβλημα είναι πως ενώ ο κόσμος που απεικονίζει η «Dolce vita» δεν είναι ο καλύτερος για εμάς (και το ξέρουμε), δεν θα μπορούσαμε να ζήσουμε μακριά του.

Με το «Οκτώμισι» ο Φελίνι έγινε πιο αυτοαναφορικός από ποτέ: ο Γκουίντο, ο σκηνοθέτης δίχως έμπνευση που αναρωτιέται αν έχει πράγματι κάτι να πει, είναι ταυτόχρονα κι ένα ναρκισσιστικό, αυτάρεσκο ον – μια κατηγορία που είχε δεχθεί ουκ ολίγες φορές και ο σκηνοθέτης. Τόσο μάγκας ήταν ο maestro. Γιατί – σκεφτείτε το λίγο – σήμερα οι σκηνοθέτες δεν ανησυχούν και τόσο για το πώς θα επαναλάβουν την προηγούμενή τους επιτυχία καθώς ξέρουν ακριβώς πώς να το κάνουν: την αντιγράφουν ευθέως και καθαρίζουν. Κι όμως, το «Οκτώμισι» – μια ταινία για έναν δημιουργό που έχει ξεμείνει από ιδέες! – είναι τόσο μεστό, τόσο ουσιώδες, που κάνει αυτές τις ταινίες να μοιάζουν ανύπαρκτες.

Οταν «έσβησε», στις 31 Οκτωβρίου του 1993, οι εφημερίδες της 1ης Νοεμβρίου συναγωνίζονταν για το ποια θα γράψει τους πιο ηχηρούς ύμνους. Οι «Νιου Γιορκ Τάιμς»: «Ο κόσμος που μας δείχνει ο Φελίνι, αν και φτιαγμένος σε στούντιο, μας αποκαλύπτει τι είναι πραγματικά ο κόσμος έξω από τα στούντιο: ένα τσίρκο». Η «Λιμπερασιόν»: «Maestro! Η Ιταλία χάνει τον μεγάλο της ποιητή!». Η «Ιντιπέντεντ»: «Ο Φελίνι έσπασε όλους τους κανόνες του Χόλιγουντ με έργα που μαρτυρούσαν μια μεγαλοφυΐα». Σήμερα όμως που το έργο του δεν παίζεται πια στις τηλεοράσεις (τουλάχιστον στις ιδιωτικές…) και οι ταινίες του δεν διανέμονται με το σουξέ του παρελθόντος, αναρωτιέμαι πόσα ακόμα χρόνια χρειάζονται για να σβήσει κι αυτός ο μύθος.

Στον εκθεσιακό χώρο στο Κινημα-τογραφικό Ινστιτούτο Eye του Αμστερνταμ, που έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να μοιάζει με παλιό εμφανιστήριο κινηματογραφικού φιλμ, τα «παιδιά» του Φεντερίκο Φελίνι (σχέδια, φωτογραφίες, διαφημιστικά φιλμ) ρίχνουν κλεφτές ματιές στο τι μπορεί να συνέβαινε στο συνειρμικό ενός σκηνοθέτη που, όταν μπούχτισε με το ασπρόμαυρο φιλμ, κατανάλωσε μια γενναία ποσότητα LSD για να «μπορέσει» να σκηνοθετήσει την «Ιουλιέτα των πνευμάτων» και, αμέσως μετά, δήλωσε πόσο απογοητεύτηκε από εκείνη την εμπειρία του. Η φαντασία του Φελίνι, βλέπετε, δούλευε υπερωρίες σε τέτοιο βαθμό που τα ναρκωτικά μόνο ανασταλτικά θα μπορούσαν να λειτουργήσουν!