Λιποτάκτες, ένα θέμα-ταμπού

Οι πόλεμοι δεν είναι μόνο ηρωισμοί. Είναι και φόβος, βαρβαρότητα, τυφλή υπακοή και κατάργηση της ελεύθερης έκφρασης. Δύο βιβλία διαφορετικά του συνηθισμένου μας αποκαλύπτουν υποφωτισμένες ώς τώρα όψεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το ένα έχει να κάνει με τη λιποταξία στο συμμαχικό στρατόπεδο, στις τάξεις του αμερικανικού και του βρετανικού Στρατού. Οι λιποτάκτες ήταν δεκάδες χιλιάδες και ώς τώρα κανείς δεν μιλούσε γι’ αυτούς. Ηταν θέμα-ταμπού. Το άλλο έχει καταγράψει συνομιλίες γερμανών αιχμαλώτων που δεν ήξεραν ότι οι Βρετανοί τους ηχογραφούν στα κελιά τους. Και μιλούν αυθόρμητα για τον Χίτλερ, την εξόντωση των Εβραίων και άλλα μεγάλα θέματα του πολέμου, αποκαλύπτοντας πόσο εύκολα ένα μεγάλο μέρος, ακόμη και μορφωμένων πολιτών, μπορούν να παρασυρθούν από τη δημαγωγία.   

Η ιστορία της λιποταξίας μπορεί καμιά φορά να είναι το ίδιο εκθαμβωτική με αυτήν του ηρωισμού, λέει στους «New York Times» ο Ντουάιτ Γκάρνερ. Δεν υπάρχει μόνο αυτό που θα θέλαμε να είμαστε. Υπάρχει και αυτό που φοβόμαστε ότι πράγματι είμαστε, σχολιάζει. Αφορμή για τις σκέψεις αυτές είναι το βιβλίο του Τσαρλς Γκλας «The Deserters. A Hidden history of World War II» («Οι λιποτάκτες. Μια κρυφή ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου»). Ο Γκλας είναι ιστορικός και πρώην ανταποκριτής του καναλιού ABC News. Και το βιβλίο του το πρώτο που ασχολείται με το ευαίσθητο αυτό ζήτημα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που για δεκαετίες υπήρξε ταμπού. Στη διάρκεια του πολέμου οι εφημερίδες, βέβαια, δεν αποκάλυπταν αριθμούς λιποτακτών ούτε μιλούσαν για το θέμα. Ο λόγος ήταν να μην επηρεαστεί το ηθικό των στρατιωτών και να μη χρησιμοποιηθεί το ζήτημα από την εχθρική προπαγάνδα. Στους πιο πρόσφατους χρόνους, το να θιγεί το ζήτημα ισοδυναμούσε με προσβλητική ενέργεια που θα αμαύρωνε το φωτοστέφανο της πιο δοξασμένης γενιάς του αιώνα για το συμμαχικό στρατόπεδο.

Περί τους 50.000 Αμερικανοί και 100.000 Βρετανοί λιποτάκτησαν από τον Στρατό στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Βρετανοί είναι περισσότεροι επειδή πολέμησαν για πολύ μεγαλύτερο διάστημα. Κάποιοι από αυτούς έπεσαν σε γυναικείες αγκαλιές στη Γαλλία ή στην Ιταλία και ξέχασαν να γυρίσουν πίσω. Αλλοι έγιναν μαυραγορίτες. Οι περισσότεροι απλώς δεν άντεξαν την πίεση. Και οι ιστορίες τους είναι συχνά σπαρακτικές.

Ενας από τους πιο σκληρούς αξιωματικούς ήταν ο στρατηγός Τζορτζ Πάτον. Ηθελε να εκτελεί όσους θεωρούσε «λιποτάκτες». Αλλοι αξιωματικοί ήταν πιο ανθρώπινοι. Αναγνώριζαν ότι το μυαλό μπορούσε να τραυματιστεί όπως και το σώμα. Καθόλου δύσκολο μπροστά στη συνεχή απειλή του θανάτου, στους εναέριους βομβαρδισμούς, στις νάρκες, στο εχθρικό πυροβολικό, στην κακή διατροφή, στις άθλιες συνθήκες υγιεινής και στον ελάχιστο ύπνο. «Αν προσέφερες στους καταρρέοντες στρατιώτες συμβουλές, ζεστό φαΐ, καθαρά ρούχα, ξεκούραση, είχες μεγαλύτερες πιθανότητες να τους ξαναφέρεις στον δρόμο του καθήκοντος παρά αν τους απειλούσες με εκτελεστικό απόσπασμα», λέει ο συγγραφέας.

Ηταν χιλιάδες οι αμερικανοί στρατιώτες που καταδικάστηκαν για λιποταξία τότε. Από αυτούς οι περισσότεροι καταδικάστηκαν σε πολύχρονα καταναγκαστικά έργα, 49 καταδικάστηκαν σε θάνατο και μόνο ένας τελικά εκτελέστηκε. Ο άτυχος αυτός στρατιώτης λεγόταν Εντι Σλόβικ και ήταν από το Ντιτρόιτ. Ηταν αρχές του 1945, ενώ μαινόταν η Μάχη των Αρδεννών, η τελευταία γερμανική αντεπίθεση και, όπως λέει ο συγγραφέας, «δεν ήταν για τον Ντουάιτ Αϊζενχάουερ η κατάλληλη στιγμή να συγχωρήσει λιποταξίες».