Ντάνιελ Μέντελσον: Τι (δεν) θα έλεγα σήμερα στον Κωνσταντίνο Καβάφη

Εάν συναντούσα τον Καβάφη το 2013, δεν θα ξόδευα τον χρόνο του με πληροφορίες για το παρόν ή ρωτώντας τον τι νομίζει για όσα συνέβησαν μετά την 29η Απριλίου 1933, την ημέρα που έβαλε μια τελεία στον κύκλο του.

Δεν θα του μιλούσα για την άνοδο του Χίτλερ, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ή τον Εμφύλιο, καθώς ήταν, όπως έλεγε ο ίδιος, «ποιητής – ιστορικός» και ήδη γνώριζε τα πάντα για τους τυράννους, το παγκόσμιο χάος και την ανεξάντλητη, κατά τα φαινόμενα, επιθυμία να καταστρέφουμε ο ένας τον άλλον. Δεν θα του έλεγα για τον Νάσερ και την καταστροφή της αγαπημένης του, κοσμοπολίτικης Αλεξάνδρειας, επειδή κανείς δεν γνώριζε καλύτερα απ’ αυτόν ότι οι σπουδαίες πόλεις ακμάζουν, αλλά – μοιραία – πέφτουν: ότι οι πολιτισμοί φτάνουν σε ένα σημείο ακμής κι ύστερα εξαφανίζονται. Δεν θα τον «βομβάρδιζα» με ειδήσεις για τα μεγάλα κινήματα της λογοτεχνίας ή για την ποίηση από το 1933 ώς εδώ ή τον τρόπο με τον οποίο το μυθιστόρημα έφτασε στα όριά του (έτσι κι αλλιώς, πρόλαβε την αρχή αυτής της διαδικασίας, είχε διαβάσει Προυστ), επειδή γνώριζε, επίσης, ότι τα λογοτεχνικά είδη ή οι συγγραφείς έρχονται και παρέρχονται, ακριβώς όπως οι πόλεις. Ούτε θα του έλεγα ό,τι υποψιάζομαι πως θα ‘θελαν οι πολλοί να του πουν, για το κίνημα των δικαιωμάτων των γκέι, το γεγονός ότι οι άνδρες που θέλουν άλλους άνδρες δεν χρειάζεται να κρύβονται πλέον όπως έκαναν οι νεαροί στα δικά του ποιήματα, οι άνδρες στις ταβέρνες, εκείνοι που περνούσαν στον δρόμο με χαμόγελα μυστικά, εκείνοι που έπρεπε να βρεθούν στα κρυφά, σε κλειστές κάμαρες αρωματισμένες, σε νοικιασμένα δωμάτια ή στην προκυμαία. Οπως δείχνει το ποίημά του «Κρυμμένα», μάντευε ήδη ότι όλα αυτά θα συνέβαιναν.

Οχι, δεν θα του έλεγα τίποτε απ’ όλα αυτά, δεν θα έπαιρνα επάνω μου το βλακώδες καθήκον να μιλήσω στον ποιητή – ιστορικό για τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες τέχνης και ιστορίας, δεν θα αναπλήρωνα τα ογδόντα χρόνια που έχουν περάσει από την ημέρα που έβαλε τελεία στη μέση του κύκλου, το μυστηριώδες σύμβολο την έννοια του οποίου δεν θα μάθουμε ποτέ στ’ αλήθεια – αν και όσοι από εμάς είναι συγγραφείς ξέρουμε, τουλάχιστον, ότι αυτό είναι το σύμβολο για μια περίοδο, μια «τελεία» σε μια πρόταση. Εάν συναντούσα τον Καβάφη σήμερα, δεν θα ξόδευα τον χρόνο του.

Να, λοιπόν, τι θα έκανα: νωρίς το απόγευμα, περί την ώρα που βραδυάζει, θα έπαιρνα τον ηλικιωμένο άνδρα αγκαζέ – ελεύθερα και καθόλου συγκρατημένα – και θα κατέβαινα μαζί του προς την παραλία κοιτάζοντας τους νωθρούς νεαρούς άνδρες που δεν έχουν δουλειά, που ζούσαν απ’ τα χαρτιά, από το τάβλι και τα δανεικά. Ναι, θα σταματούσαμε για λίγο να ρίξουμε μια ματιά και θα συνεχίζαμε περνώντας από μια γειτονιά όπου ο γηραιός άνδρας θα έκανε μια στάση για να κοιτάξει, σαν να την αναγνώριζε απ’ τα παλιά, τη συνοικία που την νύχτα μονάχα ζει, αλλά σύντομα θα συνεχίζαμε προς τη θάλασσα, ακολουθώντας τα βήματα ενός υψηλού και τέλεια ωραίου εφήβου, ενός νέου που πήρε σάρκα και οστά μπροστά μας από το υλικό που είναι φτιαγμένη η νύχτα, ενός αγοριού με την χαρά μες στα μάτια, με τα μαύρα του μαλλιά. Θα ακολουθούσαμε αυτή την ψηλή, σκοτεινή σιλουέτα μέχρι κάτω την παραλία, εκεί όπου βρίσκονται πολλοί άλλοι νέοι. Και εκεί αυτοί οι νέοι – εξαντλημένοι απ’ τις πολλές προσπάθειες πολλών ειδών, ίσως νομίμων, ίσως όχι – θα έβγαζαν τα ρούχα τους και θα βουτούσαν στο νερό. Κι έπειτα θα έβγαιναν μπροστά στα μάτια του ποιητή ολόγυμνοι. Αψογα ωραίοι. Ενα θαύμα.

Και καθώς ο ποιητής – που είχε δει και δει, κατά την ύπαρξίν του την πολυετή, χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα – θα τους κοιτούσε, θα γύριζα σ’ αυτόν και ευγενικά θα τον άγγιζα στο χέρι (ίσως και να είχε ξεχάσει ποιος ήταν εκεί μαζί του). Και θα έλεγα: «Βλέπετε, Καβάφη; Τίποτε στην πραγματικότητα δεν έχει αλλάξει τόσο».

Ο Ντάνιελ Μέντελσον είναι μεταφραστής της αμερικανικής έκδοσης των «Απάντων» (2009), αρθρογράφος στα «New York Review of Books» και «New Yorker». Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του «Χαμένοι» (εκδ. Πόλις)