Ερωτισμός και σινεμά: Σύγχρονα μαθήματα σεξουαλικής αγωγής

Η βραβευμένη πριν από λίγες ημέρες στις Κάννες «Ζωή της Αντέλ» και η ήδη διαβόητη νέα ταινία του Λαρς Φον Τρίερ «Nymphomaniac» ταράζουν με τις ερωτικές σκηνές τους τα θολά νερά της σύγχρονης κινηματογραφίας και επαναφέρουν τη συζήτηση για τα όρια μεταξύ ερωτικού σινεμά και πορνό

Η βράβευση της «Ζωής της Αντέλ» στο Φεστιβάλ Καννών επιβεβαίωσε για άλλη μια φορά αυτό που όλοι λίγο ώς πολύ γνωρίζουν: ο ερωτισμός δεν θα πάψει ποτέ να έχει πέραση στη μεγάλη οθόνη. Ανεξαρτήτως του πού κινείται κανείς (είτε δηλαδή μιλάμε για εμπορικό σινεμά είτε για το λεγόμενο σινεμά «του δημιουργού»), το σεξ στο πανί πάντοτε θα λειτουργεί ως κράχτης παντός ενδιαφερομένου.

 Σκεφτείτε πως ένας εκ των πρωταγωνιστών των Καννών ήταν μια ταινία που… δεν ήταν εκεί: το περιβόητο «Nymphomaniac» δηλαδή, σκηνοθετημένο από τον Λαρς Φον Τρίερ – η ταινία που θα περίμενε κανείς να είχε γυρίσει χρόνια νωρίτερα. Το ζήτημα δείχνει να τον ενδιαφέρει μάλλον αρκετά: το 1996 στο «Δαμάζοντας τα κύματα», μια χωριατοπούλα προσφέρει το κορμί της σε άλλους ύστερα από προτροπή του παράλυτου άνδρα της, τον οποίο υπεραγαπά. Στους «Ηλίθιους» του 1998, κινηματογράφησε μια παρέα αστών που παριστάνουν τους διανοητικά καθυστερημένους να κάνουν πραγματικά σεξ μπροστά στις κάμερες, ενώ ακραίας φύσεως ήταν και οι ερωτικές σκηνές στον «Αντίχριστο» του 2007.

Στο «Nymphomaniac» λοιπόν, που προβάλλεται αυτές τις ημέρες στη Δανία, η Σάρλοτ Γκένσμπουργκ εκθέτει οκτώ άκρως ερωτικά κεφάλαια από τη ζωή της, τα οποία και εξομολογείται σε έναν εργένη που την έσωσε ύστερα από έναν βίαιο ξυλοδαρμό, καλύπτοντας όλη τη ζωή της, από την ημέρα που γεννιέται μέχρι και τα 50 της χρόνια. Πορνοστάρ προσελήφθησαν για να «ντουμπλάρουν» τους ηθοποιούς στις ερωτικές σκηνές (ακούστηκε και η μαγική λέξη «διείσδυση» από τους παραγωγούς) ενώ συνολικά ακούγεται πως ο Τρίερ έχει φιλμάρει υλικό που ξεπερνά τις επτά ώρες! Τώρα, για την ταινία την ίδια… ας περιμένουμε λίγο. Κάποια στιγμή θα τη δούμε ούτως η άλλως. Με τον Τρίερ, βλέπετε, μπορείς να είσαι βέβαιος πως έχεις να κάνεις με ένα (σπουδαίο) ταλέντο σε επικίνδυνο (για τον θεατή αλλά και για τον ίδιο) έλεγχο του εαυτού του. Ως εκ τούτου, είναι ικανός για το καλύτερο και για το χειρότερο. Και το κοινό πάντοτε θα τρέχει πίσω από την πρόκληση. Διαφωνείτε; Σκεφτείτε πόσοι πήγαν να δουν το «Μη αναστρέψιμος» του Γκασπάρ Νοέ επειδή εκτίμησαν την προηγούμενη σκηνοθετική του απόπειρα και πόσοι για να δουν τον «βιασμό με την Μπελούτσι»…

Για πολλούς, ο – ακραίος – ερωτισμός στο σινεμά έρχεται κάπου στις αρχές της δεκαετίας του ’70, τότε δηλαδή που ο προικισμένος Τζον Χολμς ήταν λιγότερο «πορνό-» και περισσότερο «-σταρ». Μέγα λάθος! Γιατί, από τη στιγμή που εφευρέθηκαν οι κάμερες, κάποιοι τις χρησιμοποίησαν για να γυρίσουν τσόντες. O ερωτισμός στο σινεμά είναι συνυφασμένος με την ύπαρξή του. Και όπως διεγείρει αρκετούς, έτσι ενοχλεί άλλους τόσους. Για τις φανατικές φεμινίστριες των 70s, για παράδειγμα, ο ερωτισμός στο σινεμά (και ειδικά η πορνογραφία) ήταν άλλος ένας μηχανισμός καταπίεσης.

Οι ίδιες μοίραζαν φυλλάδια εναντίον του Μπράιαν ντε Πάλμα όταν αυτός παρουσίαζε το αριστουργηματικό «Προετοιμασία για έγκλημα» το 1981 – αιτία, η ακραία βία του φιλμ σε συνδυασμό με τις εξίσου έντονες ερωτικές σεκάνς – σαν την εναρκτήρια, με την Αντζι Ντίκινσον (η οποία όμως ήταν εμπλουτισμένη από τα εμβόλιμα πλάνα μιας απρόσωπης γυμνής νεαράς – stunt double τους λένε στο Αμέρικα).

Εχουν περάσει τριάντα χρόνια και όμως ακόμη και σήμερα ένα γυμνό κορμί στο σινεμά θεωρείται πιο «επικίνδυνο» από δέκα ζουμερά ξεκοιλιάσματα. Υπήρξε όμως μια μικρή περίοδος που αυτό το κατεστημένο έμοιαζε σαθρό: Το «Βαθύ Λαρύγγι» του 1974 γυρίστηκε σε λιγότερο από μία εβδομάδα, κόστισε 25.000 δολάρια και απέφερε κέρδη 600 εκατομμυρίων, μετατρέποντάς το από μια απλή τσόντα στην, αναλογικά, μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία στην ιστορία της έβδομης τέχνης καθώς η αθάνατη Λίντα Λάβλεϊς εντυπωσίαζε με τις επιδόσεις της στο στοματικό σεξ, οι «Τάιμς» εκθείαζαν το φιλμ και η βιομηχανία του πορνό έμοιαζε έτοιμη να εισβάλει στον χώρο του mainstream – κάτι που δεν έμελλε να συμβεί.

Γιατί το «Βαθύ Λαρύγγι» δεν ήταν απλώς ένα κινηματογραφικό αξιοπερίεργο αλλά ένα κοινωνικό φαινόμενο. Ενα μήνυμα σεξουαλικής απελευθέρωσης, κατάρριψης των ταμπού και των μικροαστικών συμβάσεων. Που βέβαια, όπως όλα τα όνειρα, κράτησε λίγο. Το σεξ όμως (και δη το φιλμογραφημένο σεξ) δεν είναι απαραιτήτως βίαιο. Και για να το πω πιο χοντρά, αν το σινεμά έμαθε στους ανθρώπους πώς να φιλάνε (σκεφτείτε καλά προτού διαφωνήσετε), ε, πώς να το κάνουμε, τους έδωσε και έναν τυφλοσούρτη για το σεξ.

Σύγχρονα φετίχ και ταμπού   

Εναν τέτοιο αναζητά και η Αντέλ Εξαρχοπουλός στη βραβευμένη με Χρυσό Φοίνικα ταινία του Αμπντελαντίφ Κεσίς, και το βρίσκει όταν αντικρίζει τη Λεά Σεντού. Οι ερωτικές σκηνές της «Ζωής της Αντέλ» ανάμεσα στις δύο πεντάμορφες πρωταγωνίστριες, σκηνές μεγάλες σε διάρκεια και τολμηρές, δεν καταλήγουν στην πορνογραφία αλλά την… πλησιάζουν όσο χρειάζεται για να μη μας πετσοκόψουν και την ταινία – που άλλωστε προορίζεται για τη διεθνή αγορά. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μια… αιδοιολειχία στο φιλμ. Είναι από εκείνες τις σκηνές που ο σκηνοθέτης προσπαθεί να γυρίσει με όσο το δυνατόν μικρότερο συνεργείο, ώστε να νιώσουν και πιο άνετα οι ηθοποιοί του. Μιας και τους αναφέραμε, το γυρισμένο με προϋπολογισμό τεσσάρων εκατομμυρίων ευρώ φιλμ συνέχισε να πρωταγωνιστεί στα ΜΜΕ για τις δηλώσεις που έκανε το… συνεργείο του, μία ημέρα μετά τη βράβευση. Οπου, ούτε λίγο ούτε πολύ, κατηγορούν τον σκηνοθέτη για «αυταρχισμό», «τραμπουκισμό» και για παραβίαση των εργατικών τους δικαιωμάτων, «ενώ ο ίδιος έπινε σαμπάνιες». Τι μου λέτε, γίνονται και τέτοια;

Στο «σινεμά του δημιουργού» πάντως, που λέγαμε και πριν, ο ερωτισμός μπορεί να είναι διάχυτος, εκκεντρικός, ακραίος – όπως για παράδειγμα στην «Αυτοκρατορία των αισθήσεων» του Οσιμα, όπου – και πάλι – οι ήρωες έκαναν έρωτα μπροστά στις κάμερες. Για κάποιον λόγο, το ρεαλιστικό, μη αναπαραστατικό σεξ γινόταν πιο εύκολα αποδεκτό όταν η ταινία διέθετε καλλιτεχνικό «άλλοθι». Και οι δαιμόνιοι παραγωγοί της τσόντας, που την έβλεπαν να επιστρέφει πάλι στα σινεμά των γκέτο, τι σκέφτηκαν; Το προσοδοφόρο softcore. Ταινίες δηλαδή με αρχή, μέση και τέλος, γραμμική αφήγηση και υπόθεση, που περιελάμβαναν όμως γενναίες σκηνές γυμνού και προσεκτικά καδραρισμένου σεξ, έτσι ώστε να μην καταγράφονται ιδιαιτέρως τολμηρές λεπτομέρειες. Οι ηθοποιοί δεν χρειαζόταν να βγάζουν τα μάτια τους στην οθόνη, μπορούσαν απλώς να το αναπαραστήσουν. Αλλη μια πρακτική που άνθησε στας Ευρώπας, όπου το κοινό διψούσε για σάρκα και η λογοκρισία παραμόνευε! Οι ταινίες αυτές συνήθως λάμβαναν χώρα σε κάποια εξωτική τοποθεσία και έστηναν μια δραματική / περιπετειώδη πλοκή επί της οποίας ο σκηνοθέτης σχεδίαζε ένα φωτογενές ερωτικό τρίγωνο. Νοοτροπία την οποία και κληρονόμησε ο Πολ Βερχόφεν, όταν φίλμαρε το «Βασικό Ενστικτο» το 1992, τώρα που το σκέφτομαι.

Κι εμείς πού βρισκόμαστε μέσα σε όλο αυτό; Δυστυχώς, η ελληνική φιλμογραφία υποφέρει από την έλλειψη τεχνογνωσίας, που και αυτή συντελεί σε ένα σινεμά τίγκα στον άνευρο αισθησιασμό, με σκηνές – κακά αντίγραφα σπουδαίων στιγμών του διεθνούς σινεμά. Βλέπεις το ζεύγος να φιλιέται δήθεν παθιασμένα και ανάμεσά τους περνάει άνετα μια βέσπα. Ο δε Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος μάς παρουσίασε τις περισσότερες φορές ένα πλήρως αντιερωτικό γυμνό, μιας και τα κορμιά έπαιζαν και αυτά τον συμβολικό τους χαρακτήρα. Και να σκεφτεί κανείς πως εμείς πρωταγωνιστήσαμε στον κινηματογραφικό ευρωπαϊκό ερωτισμό με το βωβό «Δάφνις και Χλόη» του Ορέστη Λάσκου, το 1931. Ευτυχώς υπάρχουν οι ταινίες του Πανουσόπουλου αλλά και μια νέα γενιά κινηματογραφιστών που δείχνουν να έχουν απεμπλακεί από αυτό το σύμπλεγμα.