«Πέντε δραχμές όλοι οι ακαδημαϊκοί!»

Λέμε συχνά ότι η σημερινή οικονομική κρίση έχει κάποιες αναλογίες με εκείνην της δεκαετίας του 1930, με οικονομολόγους και ιστορικούς ωστόσο να κρατούν αποστάσεις από μηχανικές ταυτίσεις. Στον τομέα του βιβλίου, πάντως, ορισμένες αναλογίες είναι εντυπωσιακές: το βιβλίο διήνυε τότε ανάλογη φάση με τη σημερινή, προερχόταν από περίοδο έντονης ανάπτυξης του κλάδου. Η ύφεση του 1929 οδήγησε σταδιακά σε μεγάλη κρίση του βιβλίου, μάλλον μεγαλύτερη από αυτήν που βλέπουμε ώς τώρα, στη σημερινή κρίση. Οι συγγραφείς, οι εκδότες, οι βιβλιοπώλες έριχναν με ευκολία το φταίξιμο εκεί που το ρίχνουν με εξίσου μεγάλη ευκολία πολλοί και σήμερα: στην πληθώρα των τίτλων, στους λίγους αναγνώστες, στην τιμή του βιβλίου, αλλά και στις εφημερίδες, οι οποίες δεν έδιναν προσφορές, όπως σήμερα, είχαν όμως στην ύλη τους πολλά λογοτεχνικά κείμενα!

Επίσης, κάποιες λύσεις που προέκριναν τότε εφαρμόζονται και σήμερα, όπως οι προσφορές τίτλων σε πολύ χαμηλές τιμές. Σύμφωνα με μία μαρτυρία του 1933 (του Ξ. Λευκοπαρίδη): «Μερικοί, ασύστολα, τα ‘βγαλαν σε καροτσάκια και σε πανέρια και τα πρόσφεραν για 5 ή 10 δραχμές. Αλλοι με περισσότερη αξιοπρέπεια ρεκλαμάρισαν εκπτώσεις 50% . […] Το ελληνικό βιβλίο κατάντησε να πουλιέται όσο ένας καφές στου Ζαχαράτου, όσο μισή οκά ρετσίνα, όσο μισό πακέτο τσιγάρα!». Ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Κώστας Ουράνης σημείωνε το 1933: «Εχω ιδεί να πουλάν στο ύπαιθρο ελληνικά βιβλία στο πέμπτο της τιμής τους – χωρίς αυτό να ελκύει τους περαστικούς. Μάταια οι πωλητές δοκιμάζουν να τους δελεάσουν φωνάζοντας: “Πέντε δραχμές όλοι οι ακαδημαϊκοί!”. Οι περαστικοί… περνάν – κ’ οι ακαδημαϊκοί μένουν, στα ράφια εννοείται». Το 1934 ο ίδιος υπολογίζει ότι «ο μέσος όρος της κυκλοφορίας των βιβλίων μας μεταξύ των 6.500.000 συμπατριωτών μας είναι και θα είναι 500 αντίτυπα. Γι’ αυτό, κάθε φορά που βλέπετε να περνάει μια κηδεία, να κάνετε τον σταυρό σας μήπως ο πεθαμένος που μεταφέρεται είναι από τους πεντακόσιους αυτούς…».

Την κρίση του ελληνικού βιβλίου τη δεκαετία του 1930 μελέτησε η ιστορικός του βιβλίου και επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών Αννα Καρακατσούλη. Σε σχετική εισήγησή της (από όπου και τα αποσπάσματα) σε πρόσφατο συνέδριο για το ελληνικό βιβλίο στη σημερινή κρίση, το οποίο πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με πρωτοβουλία των Εκδόσεων των Συναδέλφων (το πλήρες κείμενο θα δημοσιευθεί αργότερα μαζί με όλα τα πρακτικά του συνεδρίου), η Αννα Καρακατσούλη χρησιμοποιεί ως τίτλο της εισήγησής της μια φράση του Ανατόλ Φρανς, δεδομένου ότι η κρίση ήταν διεθνής: «Τα βιβλία πουλιούνταν… αλλά δεν αγοράζονταν».

Για του λόγου το αληθές, ο συγγραφέας, διευθυντής της «Νέας Εστίας» και μετέπειτα ακαδημαϊκός Πέτρος Χάρης έγραφε το 1935: «Τα καλύτερα απ’ τα βιβλία των νέων έχουν εκατό, εκατόν πενήντα αγοραστάς. Και πρέπει να προκαλέσουν μεγάλο θόρυβο, να κριθούν ευμενέστατα και να συζητηθούν πολύ, για να φτάσουν τους διακόσιους, το πολύ τους διακόσιους πενήντα».

Ο Κωνσταντίνος Σαραντόπουλος, εκδότης του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, σε συνέντευξη του 1937 στον Θαλή Προδρόμου παρουσιάζει τα πράγματα ακόμη χειρότερα: «Κατάντησε σήμερα γνωστοί και δοκιμασμένοι συγγραφείς να μη πουλιούνται ούτε στα πενήντα αντίτυπα. Θα μου πείτε, βέβαια, πως πουλήθηκε το έργο του κ. Μυριβήλη η Ζωή εν Τάφω και εξάντλησε αρκετές εκδόσεις. Το γεγονός αυτό μένει μια εξαίρεση του κανόνα, αλλά, δεν είναι και ο “κανών”».