Μια ζωή στο κυνήγι της μοναδικής εικόνας

«Ψάχνω στιγμές. Ψάχνω το 1/250ό του δευτερολέπτου μιας στιγμής, μιας ώρας ή μιας ολόκληρης ημέρας. Ψάχνω την εικόνα εκείνη που δεν έχει ξανασυμβεί και δεν θα ξανασυμβεί. Για μένα αυτό είναι κάτι εξαιρετικά σπουδαίο, σχεδόν μαγικό».

Με τα λόγια αυτά ο Κων-σταντίνος Μάνος, ο ελληνικής καταγωγής φωτογράφος με τη διεθνή καριέρα, αποκαλύπτει ένα μέρος της συνταγής που του έχει χαρίσει τη διεθνή αναγνώριση. Στα 79 του χρόνια ο γεννημένος στην Κολούμπια της Νότιας Καρολίνας των Ηνωμένων Πολιτειών και με καταγωγή από το νησάκι Αφισιά της Θάλασσας του Μαρμαρά, επιστρέφει στην Ελλάδα για να παρουσιάσει μια συνολική εικόνα της δουλειάς του. Συγκεκριμένα, το ελληνικό κοινό έχει την ευκαιρία να δει εικόνες από το περίφημο «Greek Portfolio» – τις φωτογραφίες που τράβηξε τη δεκαετία του ’60 στην Ελλάδα της υπαίθρου – μαζί με 80 από τα 200 και πλέον καρέ που επέλεξε να μη συμπεριλάβει σε εκείνη την έκδοση και δώρισε στο Μουσείο Μπενάκη, καθώς και μια επιλογή από την έγχρωμη σειρά του «American Colour», η οποία παρουσιάζει με πιο σουρεαλιστική ματιά εικόνες από την αμερικανική πραγματικότητα.

«Δεν αρκεί όμως μόνο η στιγμή. Πρέπει να καταφέρεις να πείσεις τον θεατή ότι είναι αληθινή, ότι δεν είναι καμωμένη στον υπολογιστή, διότι σήμερα μπορούν με τη βοήθεια της τεχνολογίας να φτιαχτούν πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για το μάτι. Είναι όμως αληθινά; Ισως για πολλούς να είναι ξεπερασμένη η έννοια της αλήθειας, αλλά για μένα όχι. Γι’ αυτό και φωτογραφίζω όταν έχω κάτι να πω, κάτι να δείξω, διότι καλή φωτογραφία σημαίνει μια καλή, καινούργια ιδέα», επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Μάνος, που επιμένει να μιλά ελληνικά παρά το γεγονός ότι διαμαρτύρεται διότι δεν έχει όσο πλούσιο λεξιλόγιο θα ήθελε.

Λάτρης της αναλογικής φωτογραφίας, όταν δεν είχε σκοτεινό θάλαμο, τύπωνε τις φωτογραφίες του νύχτα στην κουζίνα του σπιτιού του. Και όταν ήρθε στην Ελλάδα για πρώτη φορά, στις αρχές της δεκαετίας του ’60, παρήγγειλε μια μαρμάρινη γούρνα – του είπαν ότι ήταν το φθηνότερο υλικό – στα μαρμαράδικα του Α’ Νεκροταφείου. Δεν φανταζόταν πως ο μαρμαράς δεν έκανε παραδόσεις εκτός του κοιμητηρίου, με αποτέλεσμα να επιστρατεύσει δύο φίλους του κι ένα φορτηγάκι για να μεταφέρει την ογκώδη λεκάνη στο υπόγειο διαμέρισμα της Αναγνωστοπούλου που είχε νοικιάσει.

«Οταν ήρθα στην Ελλάδα, ήμουν έξω από τα νερά μου. Δεν ήξερα πού να εστιάσω. Στη συνέχεια ανακάλυψα την έννοια χωριό. Αγόρασα ένα τροχόσπιτο και περιόδευα σε χωριά που δεν είχαν καν ρεύμα, όπου μπορούσε κάποιος να βρει φτωχούς, πρωτόγονους, αγνούς και περήφανους ανθρώπους», θυμάται ο Κωνσταντίνος Μάνος, που υποστηρίζει πως έχει επηρεαστεί από τις ελληνικές αξίες και είναι περήφανος για την καταγωγή του.

Γιατί αποφάσισε να παρουσιάσει τώρα ένα ενδεικτικό σύνολο της ασπρόμαυρης και έγχρωμης δουλειάς του στην Ελλάδα της κρίσης; «Διότι είναι σημαντικό να μην ξεχάσετε την έννοια του χωριού. Μακάρι να μπορούσε να υπάρχει μια μόνιμη έκθεση με φωτογραφίες και αντικείμενα που να θυμίζει τις αξίες του». Εκτιμά δε ότι η κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι Ελληνες σήμερα είναι τραγική αλλά έχουν περάσει και δυσκολότερα. «Δεν θέλω να πω πολλά διότι δεν ξέρω λεπτομέρειες, αλλά θεωρώ ότι προδόθηκαν από τους πολιτικούς και τις τράπεζες. Δεν είμαι θρήσκος, αλλά προσεύχομαι για τους Ελληνες».

Αν έφτιαχνε σήμερα το «Greek Portfolio» πού θα εστίαζε; «Στην Αθήνα. Εδώ βρίσκεται πλέον η σύγχρονη Ελλάδα, από τον εργάτη έως τον πλούσιο. Σήμερα στα καφενεία πλέον ο κόσμος δεν παίζει χαρτιά, βλέπει τηλεόραση».

Γιος αναλφάβητου εστιάτορα – ο πατέρας του ξεκίνησε να εργάζεται σε ένα εστιατόριο για Αφροαμερικανούς και τελικά αγόρασε την επιχείρηση δημιουργώντας το μεγαλύτερο εστιατόριο του είδους στην περιοχή – αν δεν είχε γίνει φωτογράφος, θα είχε γίνει μουσικός. «Οταν ήμουν μικρός, περνούσαμε με την αδελφή μου έξω από ένα κατάστημα που είχε στη βιτρίνα του ένα βιολί. Εκείνη έκλαιγε μέχρι να της αγοράσουν το βιολί. Πήρε μαθήματα κι έγινε πολύ καλή βιολονίστρια. Εγώ έμαθα κλαρίνο και φλάουτο. Οταν ερχόταν η ώρα να παίξω μπροστά σε κοινό, με έπιανε πανικός. Και αποφάσισα ότι προτιμώ να στέκομαι πίσω και να παρατηρώ τον κόσμο», λέει ο Κωνσταντίνος Μάνος.

Θεωρεί άραγε την τεχνολογία εχθρό ή φίλο της τέχνης του; «Και τα δύο. Κάθε ανόητος μπορεί να τραβήξει φωτογραφίες και λόγω της τεχνολογίας νομίζουμε ότι όλοι μπορούμε να γίνουμε φωτογράφοι. Δεν είναι καθόλου εύκολο όμως να τραβήξεις μια φωτογραφία με ενδιαφέρον και ζωή. Μια εικόνα που θα αποτελεί έκπληξη. Και για να το πετύχεις πρέπει να ξέρεις πώς να παίξεις το βιολί που κρατάς στο χέρι σου, πώς να ελέγχεις το φως, πώς να αιχμαλωτίσεις τη σκηνή. Παρατηρώ πως εκείνοι που έχουν δουλέψει σε σκοτεινό θάλαμο έχουν πιο γερή τεχνική στο τύπωμα των ψηφιακών φωτογραφιών. Κι εγώ εδώ και τέσσερα χρόνια έχω εγκαταλείψει τα φιλμ», εξηγεί ο καλλιτέχνης, που έχει δει τη δουλειά του να εκτίθεται στα μουσεία Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, Καλών Τεχνών της Βοστώνης, του Χιούστον και της Ατλάντα.

«Σήμερα υπάρχουν εκατομμύρια φωτογραφίες στο Ιντερνετ και είναι σαν να μην υπάρχει καμία διότι δεν είναι σε χαρτί ως αντικείμενο. Μοιάζουν σαν να βρίσκονται στον αέρα. Οταν ήμουν μικρός κι έδινα τα φιλμ μου για εμφάνιση, η πρώτη ερώτηση που έκανα στον φωτογράφο ήταν «πόσες βγήκανε»; Τώρα τις λαμβάνουμε μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και κάποια στιγμή πατάμε ένα κουμπί και τις σβήνουμε», συνεχίζει κοιτάζοντας τα κάδρα που κρέμονται στους τοίχους του Μουσείου Μπενάκη, υπέροχα φωτισμένα από τον επιμελητή της έκθεσης και εκπρόσωπο του διεθνούς πρακτορείου Magnum Γιάννη Δήμου.  

Πώς τα κατάφερε όμως, ενώ εργαζόταν για ένα μεγάλο πρακτορείο που κυνηγά την επικαιρότητα, να δημιουργήσει τόσο ποιητικές εικόνες που παραπέμπουν στον μέντορά του Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν;

«Είχα πάντα δύο σάκους. Στον έναν είχα μηχανές και φακούς τελευταίας τεχνολογίας. Ηταν ο επαγγελματικός. Στον άλλον είχα μια Λάικα και μερικούς μικρότερους φακούς. Ηταν ο προσωπικός μου. Με αυτόν έκανα τα ταξίδια μου και τις καλύτερες δουλειές μου. Εχω δουλέψει για μεγάλες εταιρείες, περιοδικά… Φωτογραφίες άχρηστες που δεν είχαν αξία εκτός της έκδοσης για την οποία έγιναν», υποστηρίζει ο φωτογράφος που δεν πήγε ποτέ σε εμπόλεμες ζώνες διότι ως επαγγελματίες γνώριζε ότι έπρεπε να στέλνει υλικό που να μπορεί να δημοσιευτεί και αυτό δεν ήταν κάτι που τον ενδιέφερε.

«Τώρα έχει αλλάξει η νοοτροπία στις εφημερίδες και διαπιστώνω ότι δημοσιεύονται πλέον φωτογραφίες που δεν αντικατοπτρίζουν αυστηρά τη στιγμή του γεγονότος, αλλά εικόνες που συγκινούν, που πηγαίνουν ένα βήμα πιο πέρα όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά».