Ο μύθος ενός υπέροχου ήρωα

Τι είναι ο Γκάτσμπι; Ενας τυχοδιώκτης που πλουτίζει με τρόπο ομιχλώδη ή  ένας άνδρας που κάνει τα πάντα βωμό για έναν ανεκπλήρωτο έρωτα;  Η νέα κινηματογραφική εκδοχή του βιβλίου τού Φιτζέραλντ επαναφέρει τον μύθο και το μυστήριο

Βασικός άξονας του έργου του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ «Ο υπέροχος Γκάτσμπι» είναι μια ζωή χωρίς σκοτούρες, με ένα ζευγάρι που κάνει τη μεγάλη ζωή, ντύνεται άψογα – πού το βάζεις αυτό; -, έχει ακριβά χόμπι και επιδίδεται σε αριστοκρατικά σπορ, που δεν περιορίζεται στα όρια της Νέας Υόρκης αλλά ταξιδεύει στην «πολιτισμένη» Ευρώπη, στο Παρίσι, στη Νίκαια, στις Κάννες και στο μουντό πλην «κέντρο του κόσμου» Λονδίνο. Ζωή χωρίς σκοτούρες, σε σαλόνια και σουίτες πολυτελών ξενοδοχείων, σε πάρτι της υψηλής κοινωνίας, με γαλλικά κρασιά και σαμπάνιες.

Η κίτρινη Ρολς Ρόις που τα Σαββατοκύριακα γίνεται… ταξί για να μεταφέρει τα λεφούσια των καλεσμένων στα πάρτι που αρχίζουν στις εννιά το πρωί και τελειώνουν τα ξημερώματα της επομένης, το αυτοκίνητο που στο παρμπρίζ του λάμπουν δώδεκα ήλιοι, είναι το έμβλημα της επιτυχίας. Υπάρχει όμως και ένα μικρό φορτηγάκι που επίσης μαζεύει τους συνδαιτυμόνες του Γκάτσμπι από τους γύρω σιδηροδρομικούς σταθμούς.

Μια ζωή που, όπως περιγράφεται στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου (και μεταφέρεται κινηματογραφικά) ως η πεμπτουσία των απολαύσεων, έτσι, αλλά με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα καταρρέει στα επόμενα. Το αμερικανικό όνειρο μπορεί να σε ανεβάσει στην κορυφή του Empire State, πολύ εύκολα όμως μπορεί να σε κατεδαφίσει στο Ground Zero όπως διατυπώνει εδώ, σε ένα πρωτόγνωρο χαρμάνι κεφιού, ανεμελιάς αλλά και αφόρητης αγωνίας και θλίψης ο, της αυτής ιδιοσυγκρασίας, συγγραφέας. Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί ότι ο «Μεγάλος (ή ο Υπέροχος) Γκάτσμπι» που έγραψε ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ στα 28 του χρόνια θα αποτελούσε τον σελιδοδείκτη του αμερικανικού ονείρου, ακόμη και αν το μότο του συγγραφέα έλεγε πως «Η ζωή δεν είναι παρά μια πορεία προς την καταστροφή»; Και φυσικά το μυθιστόρημα, το οποίο γράφτηκε λες και ο συγγραφέας είχε στο μυαλό του εγκατεστημένη μια μουβιόλα, δεν θα μπορούσε παρά να μεταφερθεί κάποια στιγμή στη μεγάλη οθόνη.

Στην πρώτη κινηματογραφική προσπάθεια, βέβαια, με τον Αλαν Λαντ στον ρόλο του Γκάτσμπι τα πράγματα δεν πήγαν τόσο καλά. Η ταινία δεν άφησε ίχνη, ώσπου το 1974 ο Τζακ Κλέιτον – σε σενάριο του Φράνσις Φορντ Κόπολα – σκηνοθέτησε τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ και τη Μία Φάροου στους βασικούς ρόλους, κερδίζοντας δύο Οσκαρ. Ο Ρέντφορντ έμεινε ως ο «Γκάτσμπι» του κινηματογράφου. Η ταινία προκάλεσε σεισμικά συναισθήματα στο κοινό και ο ηθοποιός έγινε αμέσως ίνδαλμα. Τα καρό γιλέκα, τα ριγέ σακάκια, οι γκοφρέ γραβάτες γέμισαν τις βιτρίνες των ανδρικών ειδών ρουχισμού. Και κάποια στιγμή στου Βάρδα, στου Δραγώνα και στου Αριφάκη έκαναν την επανεμφάνισή τους και οι ρόμπες με τη ζώνη-κορδόνι!

Το έργο του Φιτζέραλντ – για το οποίο ούτε ο ίδιος έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση – εξακολουθεί να εμπνέει. Και γιατί όχι; Μήπως δεν ζούμε πάλι την εποχή του κραχ αλλά σε άλλη έκδοση; Αυτό και μόνο, όμως, αποδεικνύει ότι αποτελεί μέρος της ζωής το συνεχές παιχνίδι με τον κίνδυνο του να αποκτήσεις όσα ονειρεύεσαι για να τα χάσεις μονομιάς. Μια ματιά γύρω σας, σε όσα έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια, ενδέχεται να σας πείσει. Απλώς οι «Γκάτσμπι» του σήμερα δεν λανσάρουν μόδα: δεν έχουν ούτε στυλ ούτε ύφος. Και, κυρίως, δεν υπάρχει ένας Σκοτ Φιτζέραλντ για να τους αποδώσει.

Ομως, ο ήρωάς του παραμένει επίκαιρος και δυνατός, με δεδομένη  τη συνεχή αναμέτρηση του εφικτού με το όνειρο, του χαρακτήρα με τις αδυναμίες του, του έρωτα με την ψευδαίσθηση, της αγάπης με την επιθυμία, του πάθους με τον εγωισμό, του κορεσμού με τη δίψα.  

Βασικό υλικό στα μυθιστορήματα του Φιτζέραλντ είναι η μάχη του ονείρου με την πραγματικότητα. Αυτή, δηλαδή, που βιώνει ο «Μεγάλος Γκάτσμπι». Την παταγώδη κατάρρευση του ονείρου όταν γίνει πραγματικότητα και «κλείσει τον κύκλο του». Για τον συγγραφέα η «κάθαρση» στο τέλος του παραμυθού είναι αναπόφευκτη. Ο,τι κέρδισες το καταβάλλεις ως εύρετρα. Αυτή είναι η φιλοσοφία του συγγραφέα που πέθανε σε ηλικία 44 ετών, σχεδόν ξεχασμένος (το 1940), ενώ η  αγαπημένη του Ζέλντα, ταλαιπωρημένη από συνεχείς νευρικές κρίσεις, κάηκε ζωντανή το 1947 σε μια πυρκαγιά στο νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν. Αν σας λέει κάτι αυτό, τότε θα καταλάβετε καλύτερα και την ταινία στην οποία ο Μπαζ Λούρμαν θριαμβεύει μελοδραματικώς.

Υπήρξε κάποιας μορφής «γκατσμπιμάνια» πάντως το 1974, αλλά δεν κράτησε πολύ. Ο Ρέντφορντ όμως ήταν ο γλυκός πειρασμός, ο σέξι άνδρας που έδωσε τα πάντα και έχασε τα πάντα. Σε έναν κόσμο που ζούσε ακόμη σε συνθήκες Ψυχρού Πολέμου, το αμερικανό όνειορ είχε ακόμη τη δική του γοητεία. Γι’ αυτό και η τύχη της ταινίας του Μπαζ Λούρμαν έχει το δικό της ενδιαφέρον. Οι συνθήκες των 30s  υπό τις οποίες επιβιώνει σήμερα η Δύση, πιθανότατα και να τη βοήθησαν: η ταινία (είναι φιλμαρισμένη σε 3D, για ακόμη περισσότερο ποθητή γκλαμουριά) κάνει θραύση στα αμερικανικά ταμεία – βοήθησε σαφώς και το καραμπινάτο promotion (αλλά και το ότι ήταν η μοναδική ταινία που απευθυνόταν στο μεγάλο σε ευρύτητα και όγκο γυναικείο κοινό). Οπως και να έχει, το αξίας 127 εκατομμυρίων δολαρίων φιλμ έχει ήδη καλύψει το κόστος παραγωγής του και ώσπου να ολοκληρώσει την καριέρα του στις αίθουσες θα το έχει σίγουρα υπερδιπλασιάσει. Και ας αμφιβάλλουν οι κριτικές που στέκονται διχαστικά απέναντί του και μιλούν για «ελαφρύ» και «ανώφελο» θέαμα. Το ζήτημα είναι ένα: πώς να μιλήσεις σήμερα για αμερικανικό όνειρο αν δεν ρωτήσεις την… Lehman Brothers;