Κωνσταντίνος Μάνος: Το παρελθόν είναι μια άγνωστη χώρα

Οταν τα άλλα παιδιά τις κρύες νύχτες του χειμώνα παρηγορούνταν με παραμύθια για ατρόμητα παλικάρια που τα βάζουν με τρομερούς δράκους και κατακτούν κάστρα, εκείνος άκουγε με πάθος τους δικούς του ανθρώπους να μιλούν για το χωριό στο νησάκι Αφησιά, στη Θάλασσα του Μαρμαρά, και για την Ελλάδα, και έπλαθε με τον νου του εικόνες με λιβάδια γεμάτα παπαρούνες και γραφικά λιμανάκια με ψαρόβαρκες.

Μεγαλώνοντας, οι εικόνες των παραμυθιών που έχει πλάσει η παιδική φαντασία των περισσοτέρων ξεθωριάζουν. Μαζί και η επιθυμία να δουν από κοντά τους πύργους και τα παλάτια. Για τον Κωνσταντίνο Μάνο όμως η δίψα να γνωρίσει την πατρίδα που άκουγε στις διηγήσεις των μεγάλων όλο και φούντωνε. Ωσπου στα 27 του, συντροφιά με τη θηλυκή παρουσία που σημάδεψε τη ζωή του – τη φωτογραφική του μηχανή – αποφάσισε να αφήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες όπου γεννήθηκε για να ταξιδέψει στην Ελλάδα.

Ο έρωτας του νεαρού φωτογράφου για την Ελλάδα της δεκαετίας του ’60, πάντως, δεν ήταν ακριβώς κεραυνοβόλος. Οταν έφτασε δεν ήξερε πού να εστιάσει, τι να φωτογραφίσει, καθώς γρήγορα διαπίστωσε ότι η χώρα που ονειρευόταν δεν ταυτιζόταν με καρτ ποστάλ. Ομως ταξίδεψε από άκρη σε άκρη και κατάφερε να βρει τον ρυθμό του. Να ανακαλύψει τα μικρά χωριά και τα νησιά «όπου άνθρωποι φτωχοί και αγέρωχοι, μέσα σε ένα σκηνικό αγροτικής απλότητας και γαλήνης, έδιναν με αξιοπρέπεια τον αγώνα τους για επιβίωση προσηλωμένοι σε έναν τρόπο ζωής απαράλλακτο για αιώνες» και να αιχμαλωτίσει με τον φακό του στιγμές καθημερινές με τρόπο λιτό, αυστηρό και γεμάτο τρυφερότητα.

«Μια ημέρα περπατούσα προς τη θάλασσα στη νότια ακτή της Κρήτης. Πέρα από την απόκρημνη ακτή που φαινόταν στο βάθος, σε απόσταση 300 χλμ. βρίσκεται η Αφρική. Εδώ τελειώνει η Ελλάδα. Η ημέρα ήταν ζεστή και συννεφιασμένη και εγώ διάλεξα ένα μονοπάτι που σκαρφάλωνε στα βράχια, μέσα στο γυμνό τοπίο. Τη σιωπή του τόπου τάραζε μόνο ο μακρινός ήχος από τα κουδούνια των προβάτων» θυμάται ο 79χρονος φωτογράφος που γνώρισε την τέχνη του φακού σε ηλικία 13 ετών μέσω της φωτογραφικής λέσχης του σχολείου του, στην πόλη Κολούμπια της Νότιας Καρολίνας.

«Καθώς βάδιζα, σηκώνοντας πού και πού το κεφάλι μου για να κοιτάξω τη θάλασσα, διέκρινα στο βάθος μια παράξενη μαύρη φιγούρα. Δεν άργησα να καταλάβω πως το ακίνητο εκείνο αντικείμενο ήταν ένας άνθρωπος καθισμένος σε έναν βράχο.

Είχε ακουμπισμένο το κεφάλι του στο ένα χέρι, σκεπάζοντας τα μάτια του. Στο άλλο χέρι κρατούσε μια γκλίτσα που στήριζε στη μασχάλη του. Πλησιάζοντας, επιβράδυνα το βήμα μου ανεβαίνοντας προσεκτικά πάνω στα βράχια. Ενιωσα πως εισέβαλα σε έναν απέραντο ιδιωτικό χώρο τον οποίο η παρουσία μου θα μπορούσε να καταστρέψει. Οταν έφτασα πιο κοντά, κράτησα την αναπνοή μου από φόβο μήπως τον τρομάξω. Περίμενα πως θα σήκωνε τα μάτια του να με κοιτάξει από στιγμή σε στιγμή. Επειτα σταμάτησα, λίγα μόλις μέτρα από τη γερμένη μορφή. Σήκωσα αργά τη φωτογραφική μηχανή και πάτησα το κουμπί. Τότε, εκείνος ανασήκωσε αργά το κεφάλι του, με κοίταξε ήρεμα και με καλημέρισε. Η φωτογραφία είχε τραβηχτεί και εκείνη η εμπειρία είχε τελειώσει», λέει ο Κωνσταντίνος Μάνος. Δοκίμασε για πρώτη φορά τις δυνάμεις του στη φωτογραφία σε ένα μικρό νησί απέναντι από τα παράλια της Νότιας Καρολίνας, όπου ζουν απόγονοι σκλάβων που εργάστηκαν σε φυτείες.

Οι δύο μήνες που είχε προγραμματίσει να περάσει στην Ελλάδα έγιναν δύο χρόνια. Και το αποτέλεσμα ήταν μία από τις πιο γνωστές φωτογραφικές σειρές του, το «A Greek Portfolio», ένα λεύκωμα που κυκλοφόρησε το 1972, απέσπασε διεθνείς διακρίσεις (στο φωτογραφικό φεστιβάλ της Αρλς και στο φεστιβάλ βιβλίου της Λειψίας) και παρουσιάστηκε σε χώρους όπως η Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού και το Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου, καθώς κατάφερε μέσα από τα ασπρόμαυρα καρέ του να απαθανατίσει τη φτώχεια και τις κακουχίες, τις παραδόσεις και τα έθιμα, την καθημερινότητα και τη γιορτή μέσα από την ανθρωπιστική παράδοση του φωτογράφου που είχε ως μέντορά του τον Ανρί – Καρτιέ Μπρεσόν.

Σήμερα, μισό αιώνα μετά την κυκλοφορία εκείνου του λευκώματος, ο Κωνσταντίνος Μάνος – ο οποίος έχει συνεργαστεί με μεγάλα περιοδικά όπως το «Esquire», το «Life» και το «Look», έχει δει τη δουλειά του να εκτίθεται ανάμεσα στις μόνιμες συλλογές μουσείων όπως το Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης και το Καλών Τεχνών του Χιούστον και από το 1963 είναι μέλος του διεθνούς πρακτορείου Μagnum – επιστρέφει στα πάτρια εδάφη και ξανακοιτάζει την ελληνική δουλειά του με νέο μάτι.

Το αποτέλεσμα θα παρουσιαστεί στο κεντρικό κτίριο του Μουσείου Μπενάκη, όπου θα φιλοξενηθεί ένα σύνολο πρωτότυπων εκτυπώσεων από τις φωτογραφίες που επέλεξε ο ίδιος το 1972 για να εικονογραφήσει το ομότιτλο λεύκωμά του παράλληλα με θέματα που σταχυολογήθηκαν από τα 219 πρωτότυπα τυπώματα που πρόσφατα δώρισε ο δημιουργός στο Φωτογραφικό Αρχείο του Ιδρύματος και τα οποία δεν συμπεριέλαβε στη σύνθεση «A Greek Portfolio».

«Η αποφασιστική στιγμή στη φωτογραφία είναι κρίσιμη και μεγάλης σημασίας για κάθε φωτογράφο. Εξίσου σημαντική είναι και η επιλογή των εικόνων που αφηγούνται την ιστορία τους καλύτερα. Ετσι, η αποκάλυψη του συνόλου των εικόνων που έχουν τραβηχτεί μάς βοηθά να κατανοήσουμε πληρέστερα τη διαδικασία επιλογής, τη μέθοδο εργασίας και τη σκέψη του καλλιτέχνη. Με αυτόν τον τρόπο ο Μάνος δεν κάνει μόνο μια ανεκτίμητη δωρεά προς το Μουσείο Μπενάκη, αλλά μας δίνει με ανοιχτή καρδιά την εικόνα για αυτό που κάποτε ήμασταν ως αγροτική χώρα», επισημαίνει από την πλευρά του ο Γιάννης Δήμου, επιμελητής της έκθεσης και εκπρόσωπος του πρακτορείου Magnum στην Ελλάδα.

Η επιστροφή του Κωνσταντίνου Μάνου στην πατρίδα, όμως, δεν περιλαμβάνει μόνο τη φωτογραφική του δουλειά που αφορά την Ελλάδα. Παράλληλα με την έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, οι φίλοι της τέχνης του φωτογραφικού φακού του θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν και την έγχρωμη δουλειά του που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1995 υπό τον τίτλο «American Color» («Αμερικανικό Χρώμα»). Στη συγκεκριμένη σειρά – η οποία το 2003 τιμήθηκε με το βραβείο της Λάικα Μedal of Excellence – πρωταγωνιστούν κυρίως εξωτικές τοποθεσίες και εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες και καλύπτουν μια ευρεία γκάμα, από συναντήσεις μοτοσικλετιστών έως γιορτές και διαγωνισμούς για μαζορέτες, δημιουργώντας ένα καλειδοσκόπιο της αμερικανικής κουλτούρας. Θα φιλοξενηθεί έως το τέλος Αυγούστου στο Athens House of Photography.