Στο εδώλιο ως σούπερ πολύτεκνος ο Ζανγκ Γιμού

Είναι έγκλημα να έχεις επτά παιδιά; Στην Κίνα πάντως δεν είναι και το πλέον… νόμιμο πράγμα. Και ο σκηνοθέτης που μας μύησε στο νέο κινεζικό σινεμά με το αγαπημένο στην Ελλάδα «Σήκωσε τα κόκκινα φανάρια», μας σύστησε την ωραία Ζανγκ Ζιγί και μας μάγεψε με την εντυπωσιακή Τελετή Εναρξης στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου, πρόκειται να υποστεί τις κυρώσεις

Στην περίφημη ραδιοφωνική εκπομπή του κωμικού Γκράουτσο Μαρξ, το πιο αναμενόμενο «κομμάτι» ήταν αυτό της κουβέντας με τους ακροατές: ο αρχηγός της ξεκαρδιστικής κωμικής ομάδας καλούσε στο στούντιο έναν εξ αυτών και τον «τάραζε» στα καλαμπούρια. Εν τέλει, η εκπομπή «κόπηκε» την επομένη ενός διαλόγου που έμεινε στην ιστορία. «Κυρία μου, ποια είναι η οικογενειακή σας κατάσταση;» ρωτάει ο Γκράουτσο. «Παντρεμένη, με επτά παιδιά» του λέει η ντροπαλή ακροάτρια. «Γιατί κάνατε τόσα;». «Γιατί αγαπώ πολύ τον άνδρα μου». Για να εισπράξει το ανεπανάληπτο: «Κι εγώ αγαπώ το πούρο μου αλλά πού και πού το βγάζω από το στόμα μου!».

ΑΝΤΙΟ ΠΑΛΛΑΚΙΔΕΣ ΜΟΥ. Η τιμωρία που θα περιμένει τον σκηνοθέτη Ζανγκ Γιμού, αν τελικά αποδειχτεί πως έχει παραβιάσει τον κινεζικό νόμο για τον οικογενειακό προγραμματισμό, θα είναι πιο αυστηρή καθώς έχει όχι ένα (που είναι το όριο) αλλά επτά παιδιά με τη σύζυγό του κι άλλες τρεις γυναίκες. Κι αν τελικώς οι φήμες προκύψουν αληθείς, ο Γιμού θα πληρώσει πρόστιμο 160 εκατ. γουάν (περίπου 26 εκατ. δολάρια). Θα πίστευε κανείς πως οι μπελάδες του με το κράτος είχαν τελειώσει εδώ και χρόνια.

Βλέπετε, πριν καν γεννηθεί, ήταν ήδη στιγματισμένος: η οικογένειά του είχε στηρίξει το Εθνικιστικό Κόμμα Κουομιντάγκ – που είχε συντριβεί στον εμφύλιο πόλεμο. Ετσι ο Γιμού βρέθηκε στα χωράφια από μικρό παιδί και στη συνέχεια στα εργοστάσια μέχρι το 1978 – καταναγκαστική εργασία που του επιβλήθηκε από το μαοϊκό καθεστώς για «επιμορφωτικούς» λόγους. Σε ηλικία δεκαοκτώ ετών αγόρασε μια κινηματογραφική κάμερα με το αίμα του, το οποίο και πωλούσε σε κέντρο ιατρικών ερευνών επί πέντε μήνες. Και το όνομά του πρωτακούστηκε με τους «Σιωπηλούς εραστές», που βραβεύτηκαν με το πρώτο βραβείο (τη Χρυσή Αρκτο) στο Φεστιβάλ Βερολίνου. Η Ευρώπη άρχισε να παρατηρεί γενικότερα την κινεζική κινηματογραφική σχολή (σχολή της πέμπτης γενιάς την αποκαλούσαν στη χώρα της). Κάπου εκεί αρχίζει και το ειδύλλιό του με την Γκονγκ Λι, που θα βαστήξει για λίγα χρόνια.

Το 1991 παρουσιάζει  το φημισμένο φιλμ «Σήκωσε τα κόκκινα φανάρια». Η ιστορία βασίζεται στο μυθιστόρημα του Σου Τονγκ «Σύζυγοι και παλλακίδες» (1989), όπου στην Κίνα της δεκαετίας του ’20 μια φοιτήτρια παντρεύεται έναν μεσήλικο προκειμένου να εξασφαλίσει μια καλύτερη ζωή. Μόνο που ο σύζυγός της έχει τρεις ακόμα γυναίκες, στα σπίτια των οποίων έχει τοποθετήσει κόκκινα φανάρια – κάθε βράδυ διαλέγει κι από μία ανάβοντας το φανάρι της…  Φυσικά, η ταινία απαγορεύεται από το καθεστώς. Με το οποίο τα προβλήματα κράτησαν μάλλον αρκετά. Το περίεργο της υπόθεσης είναι πως ο Γιμού επέμενε πως οι προθέσεις του είχαν κάθε άλλο παρά πολιτικό χαρακτήρα – αλλά κανείς δεν τον πίστευε. Προσέξτε όμως αυτό: Είκοσι και πλέον χρόνια αργότερα, ο σκηνοθέτης περνά από το δικό μας Μέγαρο Μουσικής, όπου και ανεβάζει μια διασκευασμένη εκδοχή του ίδιου φιλμ με το Εθνικό Μπαλέτο της Κίνας. Εκεί το κινηματογραφικό σενάριο είχε υποστεί δραματικές αλλαγές και απλοποιήσεις – και μάλιστα από τον ίδιο τον δημιουργό του: τα οποιαδήποτε πολιτικά σχόλια πάνε περίπατο και τον πρώτο λόγο παίρνουν η κίνηση και το συναίσθημα.

Ο Ζανγκ Γιμού, βλέπετε, πάνω απ’ όλα ήθελε να αφηγηθεί ιστορίες. Οταν το σινεμά του άλλαξε πλεύση, οι φεστιβαλικές διοργανώσεις άρχισαν να τον αγνοούν – αλλά το καθεστώς άρχισε να τον αγκαλιάζει. Κάπου εκεί ήρθε η ώρα που κοιτάς με ποιους να πας και ποιους ν’ αφήσεις, που λέει και το τραγούδι. Στις 20 Απριλίου του 1999 δημοσιεύτηκε μια ανοιχτή επιστολή του που απευθυνόταν στον Ζιλ Ζακόμπ, καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Καννών. Εγραφε: «Εσείς κρίνετε τις ταινίες μου με “πολιτικά” κριτήρια, κάτι που δεν είναι παρά πολιτική ή πολιτιστική προκατάληψη. Για πολλά χρόνια συμμετείχα ενεργά και με ενθουσιασμό στο Φεστιβάλ των Καννών… αλλά σήμερα η πίστη μου στα καλλιτεχνικά κίνητρα του Φεστιβάλ έχει κλονιστεί. Δεν μπορώ να δεχτώ το γεγονός πως, όταν πρόκειται για κινεζικές ταινίες, η Δύση φαίνεται να έχει μια μοναδική “πολιτική” προσέγγιση: αν δεν είναι “κατά της κυβέρνησης”, τότε είναι “υπέρ της κυβέρνησης”. Η αφέλεια και έλλειψη προοπτικής στη χρήση τέτοιου απλού concept για την κριτική μιας ταινίας είναι προφανείς. Αμφιβάλλω αν αντιμετωπίζετε με την ίδια στάση τη δουλειά σκηνοθετών από την Αμερική, τη Γαλλία και την Ιταλία, για παράδειγμα».
Εκείνα τα χρόνια, ένας άλλος ασιάτης κινηματογραφιστής, ο Ανγκ Λι, γεμίζει παγκοσμίως τις αίθουσες με το «Τίγρης και Δράκος», επιτυχία που άλλαξε μεμιάς το κινεζικό κινηματογραφικό τοπίο. Ξαφνικά ο Γιμού συνειδητοποιεί πως μπορεί να ικανοποιήσει και τους κριτικούς αλλά και το κινεζικό κράτος: αρκεί να αλλάξει εντελώς ύφος. Σκεφτείτε το λίγο. Δεν είναι δα και εύκολο πράγμα να πας από το ανθρωποκεντρικό δράμα «μικρών» διαστάσεων στην περιπέτεια πολεμικών τεχνών!

ΕΘΝΙΚΟΣ «ΗΡΩΑΣ». Ξάφνου ο Γιμού βρέθηκε με ένα εντυπωσιακό σε μέγεθος συνεργείο και τον Τζετ Λι ως πρωταγωνιστή (προσπάθησε μάλιστα να «κλείσει» και τον Τζάκι Τσαν, αλλά ο τελευταίος αρνήθηκε) φιλμάροντας τον «Ηρωα». Σημαντική λεπτομέρεια: 18.000 στρατιώτες εμφανίστηκαν ως κομπάρσοι στο φιλμ που σημειώνει ρεκόρ εισπράξεων στις ΗΠΑ (είναι η πρώτη ξενόγλωσση ταινία στην κινηματογραφική ιστορία της χώρας που «καρφώνεται» στην πρώτη θέση του box-office την πρώτη εβδομάδα προβολής της). Με κάτι τέτοια ο Γιμού βρίσκεται να διοργανώνει την Τελετή Εναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων στο Πεκίνο το 2008 (ενώ είχε συνεργαστεί και σ’ αυτή της δικής μας διοργάνωσης το 2004). Δείχνει πλέον να συμπορεύεται με το καθεστώς που τόσο του είχε δυσκολέψει τη ζωή.

«Ολοι οι σκηνοθέτες γνωρίζουν πόσο μακριά μπορούν να φτάσουν και πόσα μπορούν να πουν. Ελπίζω στο μέλλον να έχουμε περισσότερη ελευθερία», δήλωνε τότε στις συνεντεύξεις του. Σήμερα, τα νέα περί της οικογενειακής του κατάστασης «έχουν πυροδοτήσει αντιπαράθεση σχετικά με την αμφιλεγόμενη νομοθεσία της χώρας για την πολιτική του ενός παιδιού», διαβάζουμε στην «Ημερησία» της Σαγκάης. Και ο Γιμού βρίσκεται ξανά στο στόχαστρο των κινεζικών Αρχών. Οχι για τα «πνευματικά» του παιδιά, μα για τα πραγματικά του.

ΕΙΠΕ
Κάποιοι κριτικοί με κατηγορούν ότι το κινηματογραφικό μου νυστέρι δεν βυθίζεται βαθιά. Ομως κάθε σκηνοθέτης 
στην Κίνα γνωρίζει μέχρι πού μπορεί να φτάσει

ΕΙΠΑΝ ΓΙ’ ΑΥΤΟΝ
Υποδέχομαι εκείνον που μας πέρασε από τον 20ό στον 21ο αιώνα με την Τελετή Εναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2008
Εμίρ Κουστουρίτσα, στο 6ο σερβικό Φεστιβάλ Κούστεντορφ