Από τα πεφταστέρια στη NASA

Ως παιδί αναζητούσε πεφταστέρια στον ουρανό. Ως επιστήμονας προσπαθεί να κατανοήσει τους μηχανισμούς του Σύμπαντος και ειδικά τις εκρήξεις των ακτίνων γ. Για την ελληνίδα αστροφυσικό σπάνια υπάρχουν αργίες. Δουλεύει ακάματα στα εργαστήρια της NASA. Με τις ανακαλύψεις της έχει συμβάλει στην εξέλιξη της αστροφυσικής και πρόσφατα αναδείχθηκε μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ

Η ανάδειξή της σε μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ, του ανώτερου επιστημονικού φορέα της χώρας, είναι μία ακόμη διάκριση για τη Χρύσα Κουβελιώτου. Μία ακόμη αναγνώριση από συναδέλφους της για την προσφορά της στην αστροφυσική. Ηταν έφηβη όταν ο Νιλ Αρμστρονγκ βάδισε στη Σελήνη. Γοητεύτηκε τόσο από εκείνο το επίτευγμα που ήλπιζε ότι κάποτε και η ίδια θα γινόταν αστροναύτισσα. Η εποχή και οι συνθήκες όμως δεν της το επέτρεψαν. Αφιερώθηκε στην έρευνα. Ξεχώρισε με τις ανακαλύψεις της. Εδώ και χρόνια ως μέλος της NASA προσπαθεί να ξεκλειδώσει τα μυστικά του Σύμπαντος από το Χάντσβιλ της Αλαμπάμα.    

ΕΦΟΔΙΑ ΖΩΗΣ. Η Χρύσα Κουβελιώτου γεννήθηκε το 1953 και μεγάλωσε στην Αθήνα, σε μια μεσοαστική οικογένεια. Ο πατέρας της προερχόταν από οικογένεια κτηματιών της Μεσσηνίας, είχε σπουδάσει μαθηματικός και εργαζόταν ως φροντιστής μέσης εκπαίδευσης. Η μητέρα της είχε τελειώσει την Ανωτάτη Εμπορική και συνταξιοδοτήθηκε ως διευθύντρια του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους. Ο παππούς της, από την πλευρά της μητέρας της, ήταν δικηγόρος. Ετσι εξηγείται άλλωστε η προτροπή των γονιών της να σπουδάσει. Η αδελφή της σήμερα είναι αρχιτέκτονας στην Ελλάδα. «Ο πατέρας μου ειδικά πίστευε ότι η μόρφωση είναι βασικό συστατικό αυτάρκειας. Εάν δεν είχα κάποιο πτυχίο, ίσως θα ήταν πιο δύσκολο να ζήσω με το άγχος της καθημερινής βιοπάλης. Με τη μόρφωση είναι πιο εύκολο να καθορίσεις εσύ τον δρόμο σου», λέει η Χρύσα Κουβελιώτου σε τηλεφωνική μας συνομιλία.

Αυτό κάνει μέχρι σήμερα. Χαράσσει τη δική της πορεία στην επιστήμη. Σπούδασε Φυσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και με την αποφοίτησή της ρώτησε τον καθηγητή Αστρονομίας αν θα μπορούσε να κυνηγήσει καριέρα στην αστροφυσική. Εκείνος την αποθάρρυνε. Της είπε ότι δεν υπήρχε μέλλον στον τομέα. Η κ. Κουβελιώτου όμως δεν έδωσε βάρος στη γνώμη του. Απέκτησε το μεταπτυχιακό της στη Βρετανία και το διδακτορικό της στη Γερμανία. Παράλληλα περνούσε τα καλοκαίρια στις ΗΠΑ, πραγματοποιώντας έρευνες σε προγράμματα της NASA. Οταν πρωτοβρέθηκε εκεί, το 1978, δεν είχε ξεθωριάσει ακόμα το παιδικό όνειρό της. Ρώτησε πώς μπορούσε να γίνει αστροναύτισσα. Απαραίτητη προϋπόθεση ήταν η αμερικανική υπηκοότητα τότε, γεγονός που την απέκλειε από τη διαδικασία.

Αφού επέστρεψε στην Ελλάδα και δίδαξε για αρκετά χρόνια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, εντάχθηκε και πάλι στο δυναμικό της NASA. Χαρακτηρίζει τη διδακτική της εμπειρία στην Αθήνα «ενδιαφέρουσα». Αρκείται σε αυτή τη λέξη. «Ας το αφήσουμε εκεί…», λέει όταν της ζητώ να επεκτείνει τον σχολιασμό της.

Σήμερα έχει και αμερικανικό διαβατήριο. «Αν μου έλεγαν πριν από 30 χρόνια ότι θα ζω στις ΗΠΑ και θα είμαι πολίτις της χώρας, δεν θα το πίστευα», λέει. Ο πατέρας της άλλωστε στην πρώτη απόπειρα μετανάστευσής της ήταν αρνητικός. Προτιμούσε η κόρη του να φτιάξει οικογένεια στην Ελλάδα. Δεν στάθηκε όμως εμπόδιο στην απόφασή της. «Η ζωή τα έφερε έτσι. Επειτα από τόσα χρόνια παραμονής και έρευνας έχω πλέον εδραιωθεί στην Αμερική. Εχω πιάσει ρίζες», τονίζει η αστροφυσικός. Στις ΗΠΑ παντρεύτηκε τον Ολλανδό Γιαν βαν Πάραντις, έναν από τους κορυφαίους αστροφυσικούς στον κόσμο, ο οποίος πέθανε το 1999.  

Και εκείνος, όπως η σύζυγός του, ενδιαφερόταν για την αστροφυσική υψηλών ενεργειών. Και οι δύο έχουν τιμηθεί με το βραβείο Ρόσι. Η κ. Κουβελιώτου είχε εστιάσει σε αυτό το πεδίο της επιστήμης της από το 1978, όταν άρχισε τη διδακτορική της διατριβή. Παρατηρούσε τις εκρήξεις ακτίνων γ – τα πιο φωτεινά και ισχυρά φαινόμενα που εκδηλώνονται στα βάθη του Σύμπαντος. Ηταν η μόνη τότε – ίσως υπήρχαν ακόμη τρεις επιστήμονες παγκοσμίως – που επέδειξε τόση προσήλωση σε ένα ακόμη μη δημοφιλές φαινόμενο. Συνεχίζει την παρατήρηση μέχρι και σήμερα. Η επιμονή της και οι διαρκείς ανακαλύψεις τής απέφεραν σημαντικές επιστημονικές διακρίσεις, μεταξύ των οποίων και το βραβείο Ντάνι Χάινεμαν που απονέμεται από το Αμερικανικό Ινστιτούτο Φυσικής και την Αμερικανική Αστρονομική Εταιρεία.

Οταν άρχισε την έρευνα, υπήρχαν μόλις τέσσερα όργανα στον κόσμο ικανά να διακρίνουν τις εκρήξεις ακτίνων γ. Το φαινόμενο είχε παρατηρηθεί το 1967 με την εκτόξευση των δορυφόρων VELA. Η πρώτη μελέτη γι’ αυτές δημοσιεύτηκε το 1973. Παράλληλα με τις άλλες ερευνητικές δραστηριότητες η Χρύσα Κουβελιώτου περνούσε τον ελεύθερό της χρόνο αναζητώντας αυτές τις μακρινές εκλάμψεις. Φόρτωνε την αγκαλιά της με κασέτες και τις μελετούσε στο υπόγειο του Κέντρου Διαστημικών Πτήσεων Goddard στις αρχές του ’80. Ηθελε να επιβεβαιώσει ότι οι εκρήξεις προέρχονταν από το ίδιο σημείο. Ακόμα και σήμερα εργάζεται το ίδιο σκληρά, ξυπνώντας στις 5 τα ξημερώματα, αφιερώνοντας για διακοπές δέκα ημέρες τον χειμώνα και άλλες τόσες το καλοκαίρι.

Οταν της προσφέρθηκε θέση στο Κέντρο Διαστημικών Πτήσεων Μάρσαλ, κατάφερε με τη χρήση ενός νέου οργάνου να παρατηρήσει καλύτερα το φαινόμενο. Από τότε προκύπτουν συνέχεια νέα δεδομένα. Μαζί με τους συνεργάτες της έκανε την πρώτη επιβεβαιωμένη ανακάλυψη των magnetars, αστέρων νετρονίων με πυκνά μαγνητικά πεδία – απομεινάρια εκρήξεων υπερκαινοφανών αστέρων.

ΨΗΦΙΔΕΣ ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ. Μέχρι σήμερα έχουν βρεθεί 25 αντίστοιχα αστέρια. Η ερευνητική ομάδα της είχε ξεκινήσει με δέκα μέλη και με τα χρόνια πλήθυνε. Ενα «εσωτερικό θέμα», όπως το αποκαλούσαν στη NASA, που ενδιέφερε λίγους ειδικούς εξελίχθηκε σε έγκυρο θέμα έρευνας. Για τη Χρύσα Κουβελιώτου αυτή η ανακάλυψη έχει βαρύνουσα σημασία. «Πρόκειται για ένα εργαστήριο της φύσης με συνθήκες που δεν μπορούμε να αναπαραγάγουμε αλλού στη Γη», λέει. «Η παρατήρησή του μας δίνει τη δυνατότητα να καταλάβουμε άλλους φυσικούς μηχανισμούς».

Κάθε νέα μέτρηση, κάθε στοιχείο αποτελούν για την αστροφυσικό μία ακόμη ψηφίδα στο παζλ κατανόησης του κόσμου. Οι εκρήξεις των ακτίνων γ μονοπωλούν ακόμη το ερευνητικό της ενδιαφέρον. Τις παρατηρεί με την ίδια ανόθευτη προσμονή όπως όταν κοιτούσε τον ουρανό μικρή για πεφταστέρια. Δεν χρειάζεται να σ’ το πει. Το καταλαβαίνεις από τη χροιά της όταν μιλάει γι’ αυτά. Αρχίζει ζεστά σαν διήγηση παραμυθιού, ζωηρεύει στις ανακαλύψεις, ηρεμεί ξανά στο κομμάτι της ανάλυσης. Παραμένει ταπεινή μπροστά στη γνώση. Αλλωστε, όπως έχει πει η ίδια, κάθε φορά που μαθαίνει κάτι καινούργιο αντιλαμβάνεται πόσο λίγα γνωρίζει.   

ΕΙΠΕ
Η πρώτη μου αγάπη ήταν πάντα οι εκρήξεις ακτίνων γ, ισχυρότατες εκρήξεις που ταρακουνούν το Σύμπαν

ΕΙΠΑΝ ΓΙ’ ΑΥΤΗΝ
Εχει προσφέρει στην αστρονομία και στην αστροφυσική. Η έρευνά της διεύρυνε την επιστημονική γνώση μας για την αστροφυσική υψηλών ενεργειών
Τζάνετ Αντερσον, υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων της NASA