Φίλιπ Ροθ: «Τα αποβράσματα είχαν τότε την εξουσία»

Στο μυθιστόρημά μου «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» ο αφηγητής Νέιθαν Ζούκερμαν λέει σε μια δεδομένη στιγμή: «Εχω την εντύπωση ότι η ζωή μου είναι μια ομιλία που δεν σταμάτησα ποτέ να ακούω». Για μένα, η φωνή του Μπομπ είναι μια από τις πιο πειστικές φωνές που μου έμελλε να ακούσω. Το πραγματικό ήταν πανταχού παρόν σε ό,τι έλεγε. Οπως όλοι οι μεγάλοι παιδαγωγοί, υπήρξε η ίδια η ενσάρκωση αυτής της μεταμόρφωσης των πραγμάτων από την ομιλία.

Πρέπει να πω εδώ ότι κατά την άφιξή του στο σπίτι μου στο Κονέτικατ κατέβηκε από το αυτοκίνητο με ένα βιβλίο στο χέρι. Αυτό που είχε διαβάσει στη διάρκεια της διαδρομής ήταν μια ποιητική συλλογή στα γαλλικά του Σαρλ Πεγκί, αυτού του μεγάλου καθολικού συγγραφέα που πέθανε εδώ και σχεδόν έναν αιώνα, στο πέρας μιας ζωής πολύ σύντομης. Ηξερα προφανέστατα ότι ο Μπομπ ήταν ένας άνθρωπος σοβαρός, αλλά ήταν στη θέα αυτού του βιβλίου του Πεγκί, αυτού του βιβλίου που είχε διαλέξει ως ανάγνωσμα για τον δρόμο, που κατάλαβα σε ποιον βαθμό πράγματι ήταν.

Το 1993, την ημέρα που έκλεινα τα εξήντα μου χρόνια, έκανα μια δημόσια ανάγνωση στο Σέτον Χολ, το Πανεπιστήμιο του Σάουθ Οραντζ, και οι άνθρωποι που με είχαν προσκαλέσει οργάνωσαν για χάρη μου μια μικρή γιορτή – έκπληξη για τα γενέθλιά μου. Ο Μπομπ και η γυναίκα του Ζέλντα παραβρέθηκαν σε αυτή. Στην πραγματικότητα, πριν να πάρω τον λόγο, ο Μπομπ είναι που με παρουσίασε εκείνο το βράδυ, γιατί έμενε σε απόσταση μικρότερη των δύο χιλιομέτρων από το Σέτον Χολ και δεν έχανε ποτέ καμία από τις ποιητικές τους βραδιές. Ηταν τότε ογδόντα πέντε ετών. Να πούμε ότι είχε ακόμη είκοσι χρόνια δραστήριας ζωής μπροστά του  – ποιος άλλος από τον ίδιο τον Μπομπ θα μπορούσε να το ξέρει.

Του είχα γράψει για να του ζητήσω να πει δυο εισαγωγικές λέξεις και το να τον δω εκείνο το βράδυ στο Σέτον Χολ, όρθιο μπροστά σε ένα θρανίο, να ανακαλεί με πολλή κομψότητα, πνεύμα και γοητεία την πρώτη μας συνάντηση ως μαθητή και καθηγητή, μου πρόσφερε μια απέραντη ευχαρίστηση. Πιστεύω ότι και για εκείνον επίσης ήταν μια απέραντη ευχαρίστηση.

Ο Μπομπ μου χρησίμευσε ως πρότυπο για τον κεντρικό χαρακτήρα του μυθιστορήματός μου «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή», ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε το 1998 και που επανέρχεται στον αντικομμουνισμό, στον οποίο αναφέρθηκα πιο πάνω, και την επονείδιστη βία με την οποία μεταχειρίστηκαν τον Μπομπ και ανθρώπους σαν αυτόν τα αποβράσματα που είχαν τότε την εξουσία.

Αυτός ο χαρακτήρας είναι ένας συνταξιούχος καθηγητής της Δευτεροβάθμιας. Λέγεται Μάρεϊ Ράινγκολντ και, όπως ο Μπομπ, διδάσκει στο Weequahic High, αλλά – αντίθετα με τον Μπομπ – δεν διδάσκει λατινογενείς γλώσσες αλλά αγγλικά. Αλλαξα επίσης μερικές λεπτομέρειες, τη φυσική του όψη, τα όσα είχε κάνει στον πόλεμο, όπως και μερικές σημαντικές λεπτομέρειες της ιδιωτικής του ζωής – για παράδειγμα, ο Μπομπ δεν είχε αδελφό έναν επικίνδυνο δολοφόνο -, αλλά ως προς τα υπόλοιπα προσπάθησα να μείνω πιστός στην έκταση των αρετών όπως τις αντιλαμβανόμουν.

Κατέγραψα επίσης ενδιάμεσα τη μοναδική ευχαρίστηση που δοκίμαζε πετώντας το σφουγγάρι τού πίνακα μόλις είχε την εντύπωση ότι ένας μαθητής έλεγε κάτι εντελώς βλακώδες, γενικά μια ανοησία που οφειλόταν σε έλλειψη προσοχής, το πιο βαρύ όλων των αμαρτημάτων.

Στο τέλος τέλος, θέμα του «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» είναι η εκπαίδευση, η μάθηση, η θέση και ο ρόλος του μέντορα και ειδικότερα η εκπαίδευση ενός εφήβου έξυπνου, σοβαρού και ευαίσθητου, στον οποίο θέλει κανείς να μάθει πώς να γίνει – και επίσης πώς να μη γίνει – ένας άνθρωπος θαρραλέος, έντιμος και αξιόπιστος. Η αποστολή δεν είναι καθόλου εύκολη, το ξέρουμε, γιατί υπάρχουν δύο μεγάλες παγίδες για να μας κάνουν να παραπατήσουμε: η απουσία αγνότητας στον κόσμο και η δική μας απουσία αγνότητας, για να μη μιλήσουμε για τις τεράστιες ατέλειες της ευφυΐας μας, των συναισθημάτων μας, της ικανότητάς μας να προβλέπουμε και της κρίσης μας.

Αυτό το βιβλίο για ένα νεαρό αγόρι και τους ανθρώπους που συναντά στη ζωή του αρχίζει με ένα σύντομο πορτρέτο του Μάρεϊ Ράινγκολντ, εκείνου από τους αδελφούς Ράινγκολντ που δεν είναι ένας βίαιος άνθρωπος και του οποίου ο ψυχρός θυμός έχει μόνο να κάνει με την τυφλή αδικία. Αλλωστε, με κάποιον τρόπο ο Μάρεϊ Ράινγκολντ λαμβάνει και αυτός, επίσης, μια εκπαίδευση.

Τέτοια ήταν και η περίπτωση του Μπομπ, προφανώς, όταν στο άνθος της ηλικίας του σταυρώθηκε κτηνωδώς, όταν πιάστηκε σε αυτή την παγίδα που έμελλε να καταστρέψει τόσες πολλά υποσχόμενες καριέρες στην Αμερική εκείνης της εποχής – θύμα όπως και χιλιάδες άλλοι της πρώτης ντροπιαστικής δεκαετίας της μεταπολεμικής ιστορίας της χώρας του. Θα του αφαιρέσουν το δικαίωμα διδασκαλίας στα σχολικά συγκροτήματα της πόλης του Νιούαρκ για έξι χρόνια, του απαγορεύουν να εξασκεί το επάγγελμα που είχε επιλέξει: αποκλεισμένος για λόγους πολιτικούς, επικίνδυνος για τη νεολαία.

Δεν μιλώ πια τώρα για την εκπαίδευση ενός παιδιού, αλλά για την εκπαίδευση ενός ενηλίκου: που μαθαίνει την έλλειψη, τον πόνο και αυτό το αναπόφευκτο συστατικό της ζωής, την προδοσία. Ο Μπομπ είχε μια σιδερένια θέληση και αντιστάθηκε στη φρίκη της αδικίας με ένα θάρρος και μια γενναιότητα εξαιρετική, αλλά ήταν άνθρωπος και ως άνθρωπος τα έζησε όλα αυτά υποφέροντας.

Στο μυθιστόρημά μου ελπίζω να άφησα αρκετό χώρο στα προσόντα του θανόντος φίλου μας, αυτού του θρυλικού ανθρώπου που διέθετε μια μεγάλη ευγένεια και που είχε αντιληφθεί, όπως ο Σαρλ Πεγκί πριν από αυτόν, ότι «η τυραννία είναι πάντα καλύτερα οργανωμένη από την ελευθερία». Δεν ξέρω πώς ο Πεγκί έφτασε σε αυτό το συμπέρασμα, αλλά είναι ένα μάθημα που ο Μπομπ το διδάχθηκε με βαρύ τίμημα.