Η αθόρυβη (και παρεξηγημένη) διπλωμάτης

«Κρίνετε τις πράξεις μου και πιστεύω ότι θα είστε υπερήφανοι», είχε δηλώσει μετά την εκλογή της, εν μέσω γενικής απογοήτευσης. Ηταν σχεδόν άγνωστη, άπειρη στην εξωτερική πολιτική, εκλεγόταν πρώτη φορά σε δημόσιο αξίωμα. Πέρασαν τέσσερα χρόνια, τα επίθετα άχρωμη και άοσμη δεν την εγκατέλειψαν. Και να που έβγαλε από το καπέλο της βαρόνης μια ιστορική συμφωνία για τα Βαλκάνια

Η συμφωνία μονογράφηκε από τους Πρωθυπουργούς της Σερβίας και του Κοσόβου την περασμένη Παρασκευή, 14 χρόνια μετά τον πόλεμο του Κοσόβου, πέντε χρόνια μετά τη μονομερή ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του. Προβλέπει εξομάλυνση των σχέσεων ανάμεσα στο Βελιγράδι και στην Πρίστινα, παραχωρεί στη σερβική μειονότητα του Κοσόβου ευρεία πολιτική και δικαστική αυτονομία. Δεν απαιτεί από τη Σερβία να αναγνωρίσει ως ανεξάρτητο κράτος την πρώην επαρχία της, το Βελιγράδι αναγνωρίζει εντούτοις ουσιαστικά τον έλεγχο της Πρίστινας επί της βόρειας Μιτρόβιτσα – εκεί όπου ζουν οι 50.000 από τους 90.000 Σέρβους του Κοσόβου. Η συμφωνία ανοίγει τον δρόμο και για την έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων της ΕΕ με τη Σερβία και για την εμβάθυνση των σχέσεων του Κοσόβου με την ΕΕ. Ο δρόμος είναι βέβαια ανώμαλος, η εφαρμογή της συμφωνίας διόλου εγγυημένη. Καθόλου τυχαία, τόσο το Βελιγράδι όσο και η Πρίστινα δείχνουν να θέλουν τη βοήθεια της Κάθριν Αστον, της ύπατης εκπροσώπου της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφάλειας, για την επόπτευση της διαδικασίας. Διότι ο ρόλος της Αστον στην επίτευξη της συμφωνίας, έπειτα από έξι μήνες συνομιλιών, ήταν καθοριστικός.

ΜΙΑ ΑΓΝΩΣΤΗ ΕΡΓΑΤΙΚΗ. Η Αστον εξελέγη επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας κατά τη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Νοεμβρίου 2009, λίγο μετά την υιοθέτηση της Συνθήκης της Λισαβώνας. Στην ίδια εκείνη σύνοδο είχε εκλεγεί πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ο Χέρμαν βαν Ρόμπαϊ. Την επομένη, ο Τύπος μιλούσε για «παρασκήνια που θυμίζουν Βυζάντιο», για «χλιαρό συμβιβασμό στο όνομα της ενότητας», για την «Ευρώπη του ελάχιστου κοινού παρονομαστή». Ο τότε πρωθυπουργός της Βρετανίας Γκόρντον Μπράουν στήριζε από καιρό πεισματικά για πρόεδρο τον Τόνι Μπλερ. Βλέποντας όμως πως το παιχνίδι ήταν χαμένο δέχθηκε τον Ρόμπαϊ για πρόεδρο και σε αντάλλαγμα επέβαλε στη νεοσύστατη θέση της υπουργού Εξωτερικών ένα άλλο, άγνωστο, μέλος της οικογένειας των Εργατικών.

Ο Τύπος ξεψάχνισε το βιογραφικό της, δεν βρήκε τίποτε το εντυπωσιακό. Γεννημένη στις 20 Μαρτίου 1956 στο Απχολαντ του Λάνκασαϊρ, ήταν το πρώτο μέλος της οικογένειάς της που πήγε στο πανεπιστήμιο, σπούδασε Κοινωνιολογία στο Λονδίνο. Αποφοιτώντας εργάστηκε στη βρετανική οργάνωση Εκστρατεία για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό, κατόπιν, από το 1983 έως το 1989, διατέλεσε διευθύντρια της Business in the Community, φιλανθρωπικής οργάνωσης του πρίγκιπα Καρόλου που συνεργάζεται με εκατοντάδες επιχειρήσεις με στόχο την ενίσχυση της κοινωνικής ευθύνης τους. Το 1998, ανέλαβε πρόεδρος της Υπηρεσίας Υγείας στο Χέρτφορντσαϊρ, το 1999, επί πρωθυπουργίας Μπλερ, έγινε ισόβιο μέλος της Βουλής των Λόρδων αποκτώντας τον τίτλο Βαρόνη Αστον του Απχολαντ. Δύο χρόνια αργότερα διορίστηκε υφυπουργός Παιδείας για να περάσει κατόπιν από διάφορες θέσεις, με αποκορύφωση τον διορισμό της, τον Ιούνιο του 2007, από τον Γκόρντον Μπράουν στον προεδρικό θώκο της Βουλής των Λόρδων. Εναν χρόνο αργότερα, ανέλαβε επίτροπος Εμπορίου στη θέση του Πίτερ Μάντελσον, ο οποίος επέστρεψε στο Λονδίνο προκειμένου να ενταχθεί στην κυβέρνηση. Είναι σύζυγος, μητέρα και γιαγιά, παντρεμένη από το 1998 με τον δημοσιογράφο Πίτερ Κέλνερ.

Ως πρόεδρος της Βουλής των Λόρδων, πιστώθηκε την ψήφιση της Συνθήκης της Λισαβώνας. Ως επίτροπος Εμπορίου, απέκτησε τη φήμη της «αθόρυβης αποτελεσματικότητας», του ανθρώπου που αναζητεί τη συναίνεση και στηρίζει τα κοινωνικά δικαιώματα. Ωστόσο η εκλογή της ως επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας αιφνιδίασε ακόμα και την ίδια. «Απόδειξη της έκπληξής μου είναι πως δεν έχω ετοιμάσει λόγο», δήλωσε. Κατόπιν αναγκάστηκε να διαβεβαιώσει πως «έχει όλα τα απαραίτητα προσόντα». Αλλά οι αρνητικές κριτικές επέμειναν.

Εναν χρόνο μετά την εκλογή της, το 2010, «ευρωπαϊκές πηγές» την κατηγορούσαν για έλλειψη ηγετικής ικανότητας και έλλειψη αφοσίωσης στη δουλειά της: κλείνει το τηλέφωνό της από τις 8 το βράδυ, έλεγαν, δεν σκέφτηκε καν να επισκεφθεί την Αϊτή μετά τον καταστροφικό σεισμό. Σε δημοσκόπηση που έκανε το 2011 μια εταιρεία δημοσίων σχέσεων, βαθμολογήθηκε από 324 «σχεδιαστές πολιτικής» στις Βρυξέλλες με τον χειρότερο βαθμό μεταξύ όλων των επιτρόπων – είναι και αντιπρόεδρος της Κομισιόν. Μόλις την Τρίτη, έκθεση της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων του Ευρωκοινοβουλίου χαρακτήρισε «βαριά και δυσκίνητη» την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, το ενιαίο διπλωματικό σώμα που απέκτησε η ΕΕ το 2011. Διπλωμάτες της Υπηρεσίας παραπονέθηκαν στο «Spiegel» πως δεν βλέπουν την Αστον σχεδόν ποτέ, πως δεν ξέρει να μοιράζει αρμοδιότητες, «δεν έχει πολιτική ατζέντα». Οταν ξέσπασε η Αραβική Ανοιξη, έλεγαν, χρειάστηκε να της το πουν πολλές φορές μέχρι να ταξιδέψει τελικά στο Κάιρο∙ και όσον αφορά την κρίση της ευρωζώνης, θυμάται κανείς να έχει πει κάτι το αξιομνημόνευτο;  Η Αστον, σημείωνε το γερμανικό περιοδικό, ξέρει πως δεν έχει ελπίδες για δεύτερη θητεία, ήδη έχει ξεκινήσει μια παρασκηνιακή κούρσα για τη διαδοχή της το 2014.  

Για να συνοψίσουμε, η Αστον σπάνια διαβάζει κάτι θετικό για αυτήν. Μετά την υπογραφή της συμφωνίας ανάμεσα στο Βελιγράδι και στην Πρίστινα, όμως, διάβασε στους «Financial Times» ένα καθ’ όλα επαινετικό σχόλιο του Μίσα Γκλένι. Η Αστον, σημείωσε ο διακεκριμένος δημοσιογράφος και συγγραφέας, σε αυτή την περίπτωση εργάστηκε απερίσπαστη, ελεύθερη από παρεμβάσεις ξένων υπουργείων και πρωθυπουργικών γραφείων: η συμφωνία θεωρούνταν τόσο απίθανη που κανείς δεν ήθελε ρόλο στις διαπραγματεύσεις.

ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ ΠΑΝΤΟΥ. Χάρη στη στενή σχέση της με την πρώην υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Χίλαρι Κλίντον, έπεισε επίσης την Ουάσιγκτον, σθεναρό υποστηρικτή της Πρίστινας, να μείνει απέξω. Ο κοσοβάρος Πρωθυπουργός Χασίμ Θάτσι και ο σέρβος ομόλογός του Ιβιτσα Ντάσιτς, «επέδειξαν πολιτική δεινότητα και θάρρος προχωρώντας στη συμφωνία παρά την εχθρότητα των εθνικιστικών ομάδων στις πατρίδες τους». Η Αστον όμως κατάφερε να εξασφαλίσει και τη συναίνεση ενός κρίσιμου προσώπου, του Αλεξάντερ Βούσιτς, προέδρου του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος, του μεγαλύτερου στον κυβερνητικό συνασπισμό, πρώην συνεργάτη του υπερεθνικιστή Βόισλαβ Σέσελι. «Ολα αυτά», καταλήγει ο Γκλένι, «αποδεικνύουν πως όταν η ΕΕ μιλάει με ενιαία φωνή, μπορεί να υπερνικήσει την άποψη πως είναι οικονομικός γίγαντας αλλά πολιτικός νάνος». Για να το πούμε διαφορετικά, αν η Ευρώπη ήθελε κάτι περισσότερο από τον «ελάχιστο κοινό παρονομαστή» ως επικεφαλής της διπλωματίας της, η Κάθριν Αστον ίσως να είχε λάμψει λίγο παραπάνω.